Γράφει ο Ηρακλής Καλογεράκης
Η εγκατάσταση της Camera Obscura στο Νότιο Οχυρό της Πέρδικας Αίγινας αποτελεί ένα από τα πλέον ιδιαίτερα και λιγότερο γνωστά πολιτιστικά εγχειρήματα που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα στις αρχές του 21ου αιώνα. Το έργο συνδύαζε τέχνη, αρχιτεκτονική, οπτική φυσική, ιστορική μνήμη και τοπίο, ενώ συνδέθηκε με διεθνείς καλλιτεχνικούς και επιστημονικούς φορείς.
Η κατασκευή δημιουργήθηκε το 2003 από τους Αυστριακούς καλλιτέχνες Gustav Deutsch και Hanna Schimek, σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Franz Berzl, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού πολιτιστικού προγράμματος που είχε δυο σκέλη:
α. LIGHT | IMAGE | REALITY, The Aegina Academy, 9-18 Μαΐου 2003
β. LIGHT | IMAGE | ILLUSION, The Aegina Academy, 14-22 Μαΐου 2005
Τι ήταν η Camera Obscura
Η Camera Obscura («σκοτεινό δωμάτιο») αποτελεί αρχαία οπτική διάταξη πάνω στην οποία βασίστηκε αργότερα η φωτογραφία και ο κινηματογράφος.
Στην Πέρδικα, δημιουργήθηκε μια πρωτοποριακή εκδοχή της που ήταν κυλινδρική κατασκευή με περίπου 7 μέτρα διάμετρο, με 12 οπές σε όλες τις κατευθύνσεις οι οποίες πρόβαλλαν στο εσωτερικό, ζωντανές εικόνες του τοπίου, αντεστραμμένες και σε πανοραμική διάταξη 360°.
Η επιλογή του Νοτίου Οχυρού
Η κατασκευή τοποθετήθηκε πάνω σε υφιστάμενη βάση γερμανικού αντιαεροπορικού πυροβόλου του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στην περιοχή του Νοτίου Οχυρού Αίγινας κοντά στην Πέρδικα.
Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Οι δημιουργοί επιδίωξαν να μετατρέψουν ένα στρατιωτικό χώρο σε χώρο παρατήρησης του φωτός, καλλιτεχνικής εμπειρίας, στοχασμού και επαναπροσδιορισμού της σχέσης ανθρώπου–τοπίου.
Όπως αναφέρεται σε μεταγενέστερη ανάλυση, η κατασκευή «αντικαθιστούσε το “έξω” με το “μέσα”», καλώντας τον θεατή να στραφεί από τον ορίζοντα και την πολεμική ιστορία προς την ανθρώπινη αντίληψη και τη φύση.
Άδεια χρήσης του χώρου
Η εγκατάσταση πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία του Πολεμικού Ναυτικού και ειδικότερα του Ταμείου Εθνικού Στόλου. Η παραχώρηση του χώρου από το Ταμείο Εθνικού Στόλου είχε προσωρινό χαρακτήρα, διάρκεια 3 ετών και συνοδευόταν από υποχρέωση αποσυναρμολόγησης της εγκατάστασης μετά τη λήξη της χρήσης καθώς και αποκατάστασης του χώρου στην πρότερη κατάσταση.
Αυτό εξηγεί και γιατί η κατασκευή έγινε από ξύλο και μέταλλο, χωρίς μόνιμες βαριές παρεμβάσεις στο έδαφος, και πάνω σε ήδη υπάρχουσα βάση πύργου πυροβόλου.
Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση – Συμμετοχή
Το έργο ήταν «European cultural project», συνδεδεμένο με το πρόγραμμα Culture 2000 και σε αυτό συμμετείχαν φορείς και ιδρύματα από Ελλάδα, Αυστρία, Γερμανία, Ολλανδία, Ουγγαρία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Το Culture 2000 ήταν ένα βασικό πρόγραμμα πολιτιστικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την περίοδο 2000–2006 και στόχευε στην ενίσχυση διεθνών πολιτιστικών συνεργασιών, πειραματικών καλλιτεχνικών δράσεων, καινοτόμων μορφών τέχνης και διακρατικών δικτύων πολιτισμού.
Η Camera Obscura της Πέρδικας εντάχθηκε ακριβώς σε αυτή τη λογική ως προσωρινή καλλιτεχνική και θεωρητική παρέμβαση, με διεθνή συμμετοχή καλλιτεχνών και ακαδημαϊκών και με σαφώς πειραματικό χαρακτήρα. Για το σκοπό αυτό χρηματοδοτήθηκαν η κατασκευή της εγκατάστασης, οι καλλιτεχνικές δράσεις, τα workshops, οι μετακινήσεις συμμετεχόντων, οι εκδόσεις, και οι παρουσιάσεις. Δεν έχουν εντοπιστεί στοιχεία που να δείχνουν ότι είχε προβλεφθεί ειδική χρηματοδότηση για την αποσυναρμολόγηση της κατασκευής.
Ωστόσο μέχρι σήμερα δεν έχουν εντοπιστεί δημόσια διαθέσιμα ποσά χρηματοδότησης, τελικοί απολογισμοί, επίσημες αξιολογήσεις του έργου ή το ποιος φορέας ανέλαβε την αποκατάσταση του χώρου μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος.
Η Ακαδημία Αίγινας (Aegina Academy) δεν ήταν μια κανονική σχολή ή Σύλλογος, αλλά ήταν ένα προσωρινό διεθνές forum τέχνης και επιστήμης που χρησιμοποίησε ένα εργαστήριο θεωρίας εικόνας και οπτικών μέσων, τη «σκοτεινή κάμερα». Καλλιτεχνικός διευθυντής της Ακαδημίας ήταν ο Gustav Deutsch και στα σεμινάρια συμμετείχαν καλλιτέχνες, φοιτητές καλών τεχνών, ερευνητές κινηματογράφου και θεωρητικοί εικόνας και media.
Προβληματισμοί σχετικά με την εγκατάλειψη της εγκατάστασης
Η παραμονή της εγκατάστασης συνεχίστηκε και μετά τη λήξη της αρχικής παραχώρησης, για μερικά χρόνια ακόμη, μέχρι το 2009, με ευθύνη των αυστριακών Franz Berzl και Gustav Deutsch, όμως οι δημιουργοί της αδυνατούσαν στη συνέχεια να καλύψουν τα έξοδα συντήρησης, τις επισκευές και την προστασία της εγκατάστασης.
Η μη απομάκρυνση της εγκατάστασης μετά τη λήξη της συμφωνίας χρήσης φαίνεται ότι συνέβαλε καθοριστικά στη μεταγενέστερη σύγχυση σχετικά με τον χαρακτήρα και το μέλλον του έργου.
Το 2014, μετά από πρωτοβουλία των Gustav Deutsch και Hanna Schimek και με τη συμμετοχή ομάδας πολιτών και υποστηρικτών από την Πέρδικα και την Αίγινα, αφαιρέθηκαν οι εσωτερικές οθόνες προβολής ώστε να διασωθούν από περαιτέρω φθορά και μεταφέρθηκαν σε αποθηκευτικό χώρο στην Πέρδικα. Παράλληλα συγκροτήθηκε άτυπη ομάδα πρωτοβουλίας για τη διάσωση της εγκατάστασης, χωρίς όμως να υπάρξει μόνιμη θεσμική λύση. Έτσι στα επόμενα χρόνια η εγκατάσταση λεηλατήθηκε, βανδαλίστηκε, υπέστη φθορές από τον καιρό και τελικά κατέληξε σε ερείπιο.
Η περίπτωση της Camera Obscura στην Πέρδικα εγείρει σήμερα και σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τη διαχείριση προσωρινών πολιτιστικών παρεμβάσεων σε δημόσιους και στρατιωτικούς χώρους. Η Camera Obscura σχεδιάστηκε εξαρχής ως προσωρινή καλλιτεχνική και θεωρητική παρέμβαση συνδεδεμένη με συγκεκριμένο ευρωπαϊκό πολιτιστικό πρόγραμμα και όχι ως μόνιμο τουριστικό αξιοθέατο ή σταθερή πολιτιστική υποδομή.
Ωστόσο, μετά την ολοκλήρωση των δράσεων της Aegina Academy, η εγκατάσταση δεν αποσυναρμολογήθηκε, αλλά παρέμεινε εγκαταλελειμμένη στον χώρο για πολλά χρόνια. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη σταδιακή φθορά και ερειποποίηση της κατασκευής, τη δημιουργία αισθητικής και περιβαλλοντικής υποβάθμισης αλλά και τη μεταγενέστερη εμφάνιση αιτημάτων για αποκατάσταση ή διατήρησή της ως «μνημείου» ή τουριστικού αξιοθέατου.
Η εξέλιξη αυτή προκαλεί εύλογο προβληματισμό, καθώς η αρχική λειτουργία του έργου φαίνεται ότι ήταν περιορισμένη χρονικά, πειραματική και συνδεδεμένη με συγκεκριμένο καλλιτεχνικό, θεωρητικό και ερευνητικό σκοπό.
Παράλληλα τίθεται το ερώτημα κατά πόσο είναι ορθό να μετατρέπεται εκ των υστέρων μια προσωρινή εγκατάσταση, που δημιουργήθηκε σε χώρο ιδιοκτησίας του Πολεμικού Ναυτικού με ειδικούς όρους παραχώρησης, σε αντικείμενο μόνιμης διεκδίκησης ή τουριστικής αξιοποίησης.
Η περίπτωση της Camera Obscura αναδεικνύει έτσι ένα ευρύτερο θέμα πολιτιστικής πολιτικής: ποια είναι η ευθύνη των φορέων και δημιουργών προσωρινών πολιτιστικών παρεμβάσεων απέναντι στον δημόσιο χώρο μετά την ολοκλήρωση των προγραμμάτων τους.
Ο Gustav Deutsch, ένας από τους βασικούς δημιουργούς του έργου, απεβίωσε στις 2 Νοεμβρίου 2019, γεγονός που δυσχεραίνει πλέον την αποσαφήνιση πολλών πτυχών της αρχικής συμφωνίας, της χρηματοδότησης και των υποχρεώσεων που είχαν αναληφθεί και επίσης δυσχεραίνει την ιστορική τεκμηρίωση ορισμένων πτυχών του έργου.
Η σημερινή σημασία του έργου
Παρά την εγκατάλειψη, η Camera Obscura της Πέρδικας παραμένει ένα μοναδικό παράδειγμα σύνδεσης τέχνης και επιστήμης, αξιοποίησης ιστορικού στρατιωτικού τοπίου και σύγχρονης πολιτιστικής παρέμβασης στην Ελλάδα.
Αποτελεί επίσης σημαντικό τεκμήριο της πολιτιστικής πολιτικής των ευρωπαϊκών προγραμμάτων των αρχών του 2000, αλλά και των δυσκολιών μακροχρόνιας διατήρησης τέτοιων εγχειρημάτων όταν δεν υπάρχει σταθερός φορέας διαχείρισης και προστασίας.
Η περίπτωση της Camera Obscura δεν αφορά μόνο ένα καλλιτεχνικό έργο του παρελθόντος. Αποτελεί και αφορμή για δημόσιο διάλογο σχετικά με τη διαχείριση ιστορικών και στρατιωτικών χώρων, τη σχέση πολιτισμού και δημόσιας περιουσίας, καθώς και την ανάγκη σαφών όρων ευθύνης σε προσωρινές πολιτιστικές παρεμβάσεις.
Πηγές
- Camera Obscura World – Lost Camera Obscura Aegina Perdika
- Gustav Deutsch – Camera Obscura Building Aegina
- https://aeginalight.gr/2014/09/camera-obscura-στην-πέρδικα-το-σκοτεινό-κουτί-της/?utm_source=chatgpt.com
- https://gustavdeutsch.net/en/long-term-projects/455-2005-light-i-image-i-illusion-the-aegina-academy-3.html
- https://gustavdeutsch.net/en/long-term-projects/456-2003-light-i-image-i-reality-the-aegina-academy-3.html
- https://www.aftodioikisi.gr/peribalon/aigina-camera-obscura-pano-se-ayto-to-pyrovolo-evlepes-ton-kosmo-anapoda/#goog_rewarded
- https://www.saronicmagazine.gr/saronikos/aigina/5450-i-xameni-mageia-tis-camera-obscura
- Vessel Aegina – Πέρδικας: Κοιτώντας μακριά, κοιτώντας προς τα μέσα
