Μελέτη-Κείμενο Ηρακλής Καλογεράκης
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η παρούσα μελέτη εξετάζει τη στρατηγική σκέψη του Ιωάννη Καποδίστρια μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης θεωρίας της αποτροπής. Αν και η έννοια της αποτροπής συνδέεται συνήθως με τη στρατηγική των πυρηνικών όπλων και τον Ψυχρό Πόλεμο, η ανάλυση της κρίσης της Σάμου το 1828 αποκαλύπτει ότι βασικές αρχές της ήταν ήδη εμφανείς κατά τα τελευταία χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης.
Μέσα από την εξέταση πρωτογενών πηγών, όπως η αλληλογραφία του Καποδίστρια, οι αναφορές του Ανδρέα Μιαούλη και τα δημοσιεύματα της Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος, η μελέτη υποστηρίζει ότι η αποστολή του ελληνικού στόλου στο Ανατολικό Αιγαίο δεν αποσκοπούσε κυρίως στην αναζήτηση αποφασιστικής ναυτικής αναμέτρησης αλλά στη διαμόρφωση πολιτικών και διπλωματικών τετελεσμένων που θα ενίσχυαν τη θέση της Ελλάδας στις διεθνείς διαπραγματεύσεις
Η επιχείρηση στο ακρωτήριο Καρά Μπαμπά και η ευρύτερη διαχείριση της κρίσης της Σάμου αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο ο Καποδίστριας χρησιμοποίησε τη ναυτική ισχύ ως εργαλείο αποτροπής, πολιτικής επιρροής και ενίσχυσης της διεθνούς θέσης του υπό διαμόρφωση ελληνικού κράτους.
Η μελέτη καταλήγει ότι η στρατηγική λογική που εφάρμοσε ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας αξιοποίησε τη ναυτική ισχύ με τρόπο που παρουσιάζει βασικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης θεωρίας της αποτροπής.
Εισαγωγή
Η αποτροπή (deterrence) αποτελεί μία από τις κεντρικές έννοιες της στρατηγικής θεωρίας και των διεθνών σχέσεων. Στη σύγχρονη βιβλιογραφία ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει την προσπάθεια ενός κράτους να αποτρέψει έναν αντίπαλο από την ανάληψη συγκεκριμένης δράσης, πείθοντάς τον ότι το κόστος μιας ενέργειας θα υπερβεί τα πιθανά οφέλη. Η έννοια συνδέθηκε ιδιαίτερα με την πυρηνική στρατηγική του Ψυχρού Πολέμου και με θεωρητικούς όπως οι Bernard Brodie, Thomas Schelling και Glenn Snyder.
Ωστόσο, η αποτροπή δεν αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα της σύγχρονης εποχής. Πολύ πριν από την εμφάνιση των πυρηνικών όπλων, κράτη και ηγεσίες επιδίωκαν να επηρεάσουν τις αποφάσεις των αντιπάλων τους μέσω της προβολής ισχύος, της δημιουργίας φήμης και της αύξησης του αντιλαμβανόμενου κόστους μιας επιθετικής ενέργειας.
Η Ελληνική Επανάσταση προσφέρει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα αυτής της λογικής. Παρότι ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας δεν υπήρξε στρατιωτικός ηγέτης ούτε διοίκησε ποτέ στρατεύματα στο πεδίο της μάχης, κατανόησε βαθιά τη σχέση μεταξύ πολιτικής, διπλωματίας και στρατιωτικής ισχύος και υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους διπλωμάτες της Ευρώπης των αρχών του 19ου αιώνα.
Η εμπειρία που απέκτησε στο Συνέδριο της Βιέννης, η συμμετοχή του στη διαμόρφωση της μετα-ναπολεόντειας ευρωπαϊκής τάξης και η θητεία του ως Υπουργού Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας του επέτρεψαν να αντιληφθεί ότι η ισχύς ενός κράτους δεν εξαρτάται μόνο από τη στρατιωτική του δύναμη αλλά και από την ικανότητά του να επηρεάζει τις αποφάσεις των άλλων κρατών.
Η σταδιοδρομία του αναπτύχθηκε κυρίως στον χώρο της διοίκησης και της διπλωματίας, όπου απέκτησε εμπειρίες που λίγοι Ευρωπαίοι πολιτικοί της εποχής διέθεταν. Η δράση του το 1828, κατά την κρίση της Σάμου, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας χρήσης της ναυτικής ισχύος όχι για τη διεξαγωγή πολέμου αλλά για την αποτροπή του.
Το παρόν άρθρο εξετάζει τη στρατηγική σκέψη του Καποδίστρια μέσα από το πρίσμα της αποτροπής και επιχειρεί να αναδείξει τη διαχρονική επικαιρότητα των επιλογών του.
Η Ευρώπη μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους
Η Ελληνική Επανάσταση δεν εκδηλώθηκε σε ένα διεθνές περιβάλλον ευνοϊκό προς τα εθνικά κινήματα. Αντιθέτως, ξέσπασε σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές δυνάμεις είχαν ως κύριο στόχο τη διατήρηση της πολιτικής σταθερότητας και την αποτροπή κάθε νέας επαναστατικής αναταραχής.
Η Ευρώπη των αρχών του 19ου αιώνα έφερε ακόμη τα βαθιά τραύματα της Γαλλικής Επανάστασης και των Ναπολεόντειων Πολέμων. Από το 1789 έως το 1815, η ήπειρος είχε γνωρίσει μια σχεδόν αδιάκοπη περίοδο συγκρούσεων, ανατροπών και πολιτικών μεταβολών. Βασιλείς είχαν εκθρονιστεί, αυτοκρατορίες είχαν αποδυναμωθεί και ολόκληρος ο πολιτικός χάρτης της Ευρώπης είχε μεταβληθεί επανειλημμένα.
Για τις ευρωπαϊκές μοναρχίες, το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν ήταν μόνο οι πόλεμοι αλλά κυρίως η διάδοση των επαναστατικών ιδεών. Η Γαλλική Επανάσταση είχε εισαγάγει έννοιες όπως η λαϊκή κυριαρχία, η εθνική αυτοδιάθεση και η αμφισβήτηση της απολυταρχικής εξουσίας. Οι ιδέες αυτές είχαν διαδοθεί πολύ πέρα από τα γαλλικά σύνορα και θεωρούνταν πλέον απειλή για την πολιτική τάξη που κυριαρχούσε στην Ευρώπη.
Μετά την τελική ήττα του Ναπολέοντα το 1815, οι νικήτριες δυνάμεις συγκεντρώθηκαν στο Συνέδριο της Βιέννης με σκοπό να αποκαταστήσουν την ισορροπία και τη σταθερότητα. Οι πρωταγωνιστές της νέας ευρωπαϊκής τάξης —η Αυστρία, η Ρωσία, η Πρωσία και η Μεγάλη Βρετανία— επιδίωξαν να δημιουργήσουν ένα σύστημα που θα απέτρεπε τόσο την επανεμφάνιση της γαλλικής ηγεμονίας όσο και την εξάπλωση νέων επαναστατικών κινημάτων.
Το σύστημα που διαμορφώθηκε στη Βιέννη βασιζόταν σε δύο θεμελιώδεις αρχές. Η πρώτη ήταν η ισορροπία δυνάμεων. Καμία ευρωπαϊκή δύναμη δεν έπρεπε να αποκτήσει τέτοια ισχύ ώστε να κυριαρχήσει επί των υπολοίπων. Η δεύτερη ήταν η νομιμότητα. Οι νόμιμες δυναστείες που είχαν ανατραπεί κατά την επαναστατική και ναπολεόντεια περίοδο έπρεπε, όπου ήταν δυνατόν, να αποκατασταθούν.
Η λογική αυτή ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο με τη δημιουργία της Ιεράς Συμμαχίας. Ο Τσάρος Αλέξανδρος Α΄ της Ρωσίας, ο Αυτοκράτορας Φραγκίσκος Α΄ της Αυστρίας και ο Βασιλιάς της Πρωσίας Φρειδερίκος Γουλιέλμος Γ΄ δεσμεύθηκαν να συνεργάζονται για τη διατήρηση της ευρωπαϊκής τάξης και την αντιμετώπιση κάθε επαναστατικής απειλής. Παρότι η Βρετανία διατήρησε πιο επιφυλακτική στάση, το γενικό πνεύμα της εποχής ήταν σαφώς συντηρητικό.
Στο πλαίσιο αυτό, κάθε εθνική εξέγερση αντιμετωπιζόταν με καχυποψία. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις φοβούνταν ότι μια επιτυχής επανάσταση θα μπορούσε να ενθαρρύνει αντίστοιχα κινήματα σε άλλες περιοχές της ηπείρου. Η σταθερότητα θεωρούνταν υπέρτατη πολιτική αξία και η διατήρηση της ειρήνης συνδεόταν άμεσα με τη διατήρηση των υφιστάμενων καθεστώτων.
Όταν λοιπόν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση το 1821, οι Έλληνες βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα διπλό πρόβλημα. Από τη μία πλευρά έπρεπε να αντιμετωπίσουν στρατιωτικά την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Από την άλλη έπρεπε να πείσουν τις Μεγάλες Δυνάμεις ότι η ελληνική υπόθεση δεν αποτελούσε μια επικίνδυνη επανάσταση που απειλούσε την ευρωπαϊκή τάξη αλλά έναν δίκαιο αγώνα εθνικής απελευθέρωσης.
Η δυσκολία αυτή έγινε εμφανής ήδη από τα πρώτα στάδια του Αγώνα. Η εξέγερση του Αλέξανδρου Υψηλάντη στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες όχι μόνο δεν έτυχε της υποστήριξης της Ρωσίας, αλλά αποδοκιμάστηκε δημόσια από τον ίδιο τον Τσάρο Αλέξανδρο. Η στάση αυτή δεν οφειλόταν σε εχθρότητα προς τους Έλληνες. Αντανακλούσε τη γενικότερη αντίληψη ότι οποιαδήποτε επαναστατική κίνηση μπορούσε να διαταράξει την εύθραυστη ισορροπία που είχε δημιουργηθεί μετά το 1815.
Ακριβώς μέσα σε αυτό το δύσκολο διεθνές περιβάλλον αναδείχθηκε η σημασία της προσωπικότητας του Ιωάννη Καποδίστρια. Σε αντίθεση με πολλούς από τους συγχρόνους του, ο Κερκυραίος διπλωμάτης γνώριζε εκ των έσω τον τρόπο λειτουργίας του ευρωπαϊκού συστήματος. Είχε συμμετάσχει στις εργασίες του Συνεδρίου της Βιέννης, είχε διαπραγματευθεί με τους σημαντικότερους ηγέτες της εποχής και κατανοούσε βαθιά τις ανησυχίες των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Ο Καποδίστριας αντιλήφθηκε νωρίς ότι η επιτυχία της ελληνικής υπόθεσης δεν θα εξαρτιόταν αποκλειστικά από τις στρατιωτικές νίκες των επαναστατών. Θα εξαρτιόταν επίσης από την ικανότητα της ελληνικής ηγεσίας να εντάξει τον Αγώνα στο πλαίσιο των διεθνών ισορροπιών και να πείσει τις Μεγάλες Δυνάμεις ότι η δημιουργία ενός ελληνικού κράτους δεν θα αποτελούσε απειλή για τη σταθερότητα της Ευρώπης.
Με άλλα λόγια, πριν ακόμη αναλάβει τη διακυβέρνηση της Ελλάδας, ο Καποδίστριας είχε κατανοήσει ένα βασικό αξίωμα της στρατηγικής: οι πόλεμοι δεν κρίνονται μόνο στα πεδία των μαχών. Κρίνονται επίσης στα διπλωματικά τραπέζια, στις διεθνείς ισορροπίες και στην ικανότητα των κρατών να μετατρέπουν τις στρατιωτικές επιτυχίες σε πολιτικά αποτελέσματα.
Η διαπίστωση αυτή θα επηρεάσει καθοριστικά τις επιλογές του μετά την άφιξή του στην Ελλάδα το 1828 και θα αποτελέσει τη βάση της στρατηγικής που εφάρμοσε κατά την κρίση της Σάμου.
Ο Καποδίστριας ως Ευρωπαίος Διπλωμάτης και Στρατηγικός Νους
Η προσωπικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια κατέχει ιδιαίτερη θέση όχι μόνο στην ελληνική αλλά και στην ευρωπαϊκή ιστορία του 19ου αιώνα
Γεννημένος στην Κέρκυρα το 1776, σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών μεταβολών στην Ανατολική Μεσόγειο, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η επαφή με διαφορετικές πολιτικές και πολιτισμικές επιρροές ήταν καθημερινή πραγματικότητα. Οι Επτάνησοι βρέθηκαν διαδοχικά υπό βενετική, γαλλική, ρωσοτουρκική και βρετανική κυριαρχία, γεγονός που επέτρεψε στον νεαρό Καποδίστρια να αποκτήσει από νωρίς ευρύτερη αντίληψη των διεθνών υποθέσεων.
Αρχικά σπούδασε ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Ωστόσο, πολύ σύντομα εγκατέλειψε την ιατρική σταδιοδρομία και στράφηκε προς τη δημόσια διοίκηση και την πολιτική. Η οργανωτική του ικανότητα έγινε γρήγορα εμφανής κατά τη συμμετοχή του στη διοίκηση της Επτανήσου Πολιτείας, του πρώτου ελληνικού κρατικού μορφώματος της νεότερης εποχής.
Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία των διοικητικών του ικανοτήτων ήρθε κατά την αποστολή του στην Κεφαλονιά το 1807. Εκεί κλήθηκε να αντιμετωπίσει εσωτερικές συγκρούσεις και πολιτική αστάθεια. Αντί να επιδιώξει την επιβολή λύσεων αποκλειστικά μέσω της εξουσίας, επιχείρησε να επιτύχει συμβιβασμούς και να δημιουργήσει συνθήκες πολιτικής ισορροπίας. Ήδη από αυτή την περίοδο διακρίνεται ένα χαρακτηριστικό που θα συνοδεύσει ολόκληρη τη μετέπειτα πορεία του: η προτίμηση στη διαχείριση των κρίσεων μέσω πολιτικών και θεσμικών μέσων αντί της άμεσης σύγκρουσης.
Η είσοδός του στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία αποτέλεσε το αποφασιστικό βήμα της σταδιοδρομίας του. Η Ρωσική Αυτοκρατορία, μία από τις ισχυρότερες δυνάμεις της εποχής, προσέφερε στον Καποδίστρια τη δυνατότητα να συμμετάσχει στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτικής σε ανώτατο επίπεδο.
Κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων και κυρίως μετά την πτώση του Ναπολέοντα, ο Καποδίστριας βρέθηκε στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων. Συμμετείχε στις εργασίες του Συνεδρίου της Βιέννης και συνεργάστηκε με προσωπικότητες όπως ο Μέττερνιχ, ο Κάσλρη και ο Τσάρος Αλέξανδρος Α΄.
Η συμβολή του στην ελβετική υπόθεση υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική. Η Ελβετία βρισκόταν τότε αντιμέτωπη με σοβαρά εσωτερικά προβλήματα και τον κίνδυνο διάλυσης. Ο Καποδίστριας συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση ενός πολιτικού πλαισίου που εξασφάλιζε τόσο την ενότητα της χώρας όσο και τη μόνιμη ουδετερότητά της. Η λύση αυτή έγινε αποδεκτή από τις Μεγάλες Δυνάμεις και αποτέλεσε θεμέλιο της σύγχρονης ελβετικής κρατικής υπόστασης. Αξιοσημείωτο είναι ότι αρκετές από τις θεσμικές αρχές που υποστήριξε εξακολουθούν να θεωρούνται θεμελιώδη στοιχεία της ελβετικής πολιτειακής οργάνωσης
Το γεγονός αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την κατανόηση της στρατηγικής του σκέψης. Ο Καποδίστριας αντιλαμβανόταν ότι η ασφάλεια ενός κράτους δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το μέγεθος του στρατού του. Εξαρτάται επίσης από τη θέση του στο διεθνές σύστημα, από τη διπλωματική του νομιμοποίηση και από την ικανότητά του να εντάσσει τα συμφέροντά του στις ευρύτερες ισορροπίες ισχύος.
Η διπλωματική του σταδιοδρομία κορυφώθηκε με την ανάληψη της θέσης του Υπουργού Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, ενός από τα σημαντικότερα αξιώματα της εποχής. Η θέση του αυτή επιβεβαίωσε την αναγνώριση των ικανοτήτων του και του έδωσε τη δυνατότητα να παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τη λειτουργία του ευρωπαϊκού συστήματος ισχύος και να κατανοεί τους περιορισμούς που αντιμετώπιζαν ακόμη και οι ισχυρότερες δυνάμεις της εποχής. Σταδιακά απέκτησε μια βαθιά γνώση του ευρωπαϊκού συστήματος ισορροπίας δυνάμεων και των μηχανισμών μέσω των οποίων διαμορφωνόταν η διεθνής πολιτική.
Αυτές οι εμπειρίες εξηγούν σε μεγάλο βαθμό και τη στάση που τήρησε απέναντι στη Φιλική Εταιρεία. Όταν του προτάθηκε να αναλάβει την ηγεσία της επικείμενης ελληνικής εξέγερσης, αρνήθηκε. Η άρνηση αυτή δεν αποτελούσε ένδειξη αδιαφορίας για την ελληνική υπόθεση. Αντιθέτως, προερχόταν από μια βαθύτερη στρατηγική εκτίμηση και από την πεποίθηση του ότι μια πρόωρη και ανεπαρκώς προετοιμασμένη επανάσταση κινδύνευε να οδηγηθεί σε αποτυχία.
Ο Καποδίστριας θεωρούσε ότι μια επανάσταση που δεν είχε εξασφαλίσει διεθνή υποστήριξη ή τουλάχιστον διεθνή ανοχή κινδύνευε να απομονωθεί και τελικά να αποτύχει. Η ανάλυσή του βασιζόταν όχι μόνο στις ελληνικές δυνατότητες αλλά και στις διαθέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Γνώριζε ότι το ευρωπαϊκό σύστημα μετά το 1815 ήταν εξαιρετικά εχθρικό απέναντι σε κάθε επαναστατική κίνηση.
Η εξέλιξη των γεγονότων επιβεβαίωσε εν μέρει αυτή την εκτίμηση. Τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης συνοδεύτηκαν από διεθνή επιφυλακτικότητα, ενώ οι Έλληνες χρειάστηκε να αγωνιστούν επί σειρά ετών προτού κατορθώσουν να μεταβάλουν τη στάση των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Η σημασία της πολιτικής σκέψης του Καποδίστρια δεν βρίσκεται στο αν προέβλεψε σωστά όλες τις εξελίξεις. Βρίσκεται κυρίως στο γεγονός ότι αντιλαμβανόταν τη στρατηγική ως διαδικασία σύνθεσης πολλών διαφορετικών παραγόντων. Για τον Καποδίστρια, η ισχύς δεν ήταν μόνο στρατιωτική. Ήταν ταυτόχρονα πολιτική, διπλωματική, οικονομική και ψυχολογική.
Η αντίληψη αυτή θα γίνει ακόμη πιο εμφανής μετά την άφιξή του στην Ελλάδα το 1828. Αντιμέτωπος με ένα κράτος σχεδόν ανύπαρκτο, έναν εξαντλημένο πληθυσμό και μια αβέβαιη διεθνή κατάσταση, θα επιχειρήσει να εφαρμόσει στην πράξη όσα είχε διδαχθεί από την ευρωπαϊκή του εμπειρία. Η διακυβέρνησή του θα αποτελέσει ουσιαστικά μια προσπάθεια μετατροπής μιας επιτυχημένης επανάστασης σε βιώσιμο κράτος.
Η κρίση της Σάμου το 1828 θα αποτελέσει μία από τις πρώτες μεγάλες δοκιμασίες αυτής της στρατηγικής αντίληψης.
Η Άφιξη στην Αίγινα και η Ανασυγκρότηση του Κράτους
Όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας αποβιβάστηκε στην Αίγινα στις 11 Ιανουαρίου 1828, βρέθηκε αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα πολύ διαφορετική από εκείνη που είχε γνωρίσει στα διπλωματικά σαλόνια της Βιέννης, της Αγίας Πετρούπολης ή της Γενεύης. Η Ελλάδα δεν ήταν ακόμη κράτος με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Ήταν μια χώρα εξαντλημένη από επτά χρόνια πολέμου, με κατεστραμμένη οικονομία, αποδιοργανωμένη διοίκηση και αβέβαιο διεθνές μέλλον.
Η Επανάσταση είχε επιβιώσει, αλλά το τίμημα ήταν βαρύ. Μεγάλες περιοχές της Πελοποννήσου είχαν υποστεί εκτεταμένες καταστροφές κατά τις επιχειρήσεις του Ιμπραήμ. Η γεωργική παραγωγή είχε περιοριστεί δραματικά, οι μεταφορές είχαν διακοπεί σε πολλές περιοχές και σημαντικό μέρος του πληθυσμού βρισκόταν σε κατάσταση φτώχειας ή προσφυγιάς. Οι εμφύλιες συγκρούσεις των ετών 1823–1825 είχαν επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση, αποδυναμώνοντας τους ήδη περιορισμένους πόρους του Αγώνα.
Το σημαντικότερο πρόβλημα όμως δεν ήταν μόνο οικονομικό ή στρατιωτικό. Ήταν πολιτικό και διοικητικό. Η Ελλάδα δεν διέθετε ενιαία διοίκηση, οργανωμένο φορολογικό σύστημα, σταθερούς θεσμούς ή αποτελεσματικό μηχανισμό επιβολής των αποφάσεων της κυβέρνησης. Σε πολλές περιοχές η πραγματική εξουσία παρέμενε στα χέρια τοπικών στρατιωτικών ή πολιτικών παραγόντων, οι οποίοι συχνά λειτουργούσαν με μεγάλη αυτονομία.
Ο Καποδίστριας αντιλήφθηκε αμέσως ότι η μεγαλύτερη απειλή για το μέλλον της Ελλάδας δεν προερχόταν αποκλειστικά από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Προερχόταν και από την αδυναμία δημιουργίας ενός λειτουργικού κράτους. Χωρίς διοίκηση, οικονομία, θεσμούς και στοιχειώδη κοινωνική συνοχή, ακόμη και μια επιτυχημένη στρατιωτική έκβαση της Επανάστασης θα μπορούσε να αποδειχθεί προσωρινή.
Από τις πρώτες κιόλας εβδομάδες της διακυβέρνησής του έθεσε ως προτεραιότητα την οικοδόμηση κρατικών δομών. Η επιλογή της Αίγινας ως πρώτης έδρας της κυβέρνησης δεν ήταν τυχαία. Το νησί διέθετε σχετική ασφάλεια, βρισκόταν κοντά στα κύρια κέντρα των επαναστατημένων περιοχών και παρείχε καλύτερες συνθήκες επικοινωνίας από πολλές άλλες περιοχές της χώρας.
Στην Αίγινα οργανώθηκαν οι πρώτες κεντρικές υπηρεσίες του κράτους. Δημιουργήθηκαν διοικητικοί μηχανισμοί, συγκροτήθηκαν δημόσιες υπηρεσίες και άρχισε η προσπάθεια καταγραφής των αναγκών και των δυνατοτήτων της χώρας. Παράλληλα, ο Κυβερνήτης επιδίωξε να θέσει υπό κεντρικό έλεγχο τις στρατιωτικές δυνάμεις, περιορίζοντας σταδιακά την ανεξαρτησία των τοπικών ενόπλων σωμάτων.
Η μέριμνά του όμως δεν περιορίστηκε στη διοίκηση. Ο Καποδίστριας θεωρούσε ότι η πολιτική ανεξαρτησία ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την οικονομική και κοινωνική ανασυγκρότηση. Για τον λόγο αυτό έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη γεωργία, στην εκπαίδευση και στην ανάπτυξη παραγωγικών δραστηριοτήτων.
Η ίδρυση σχολείων, η λειτουργία του Ορφανοτροφείου της Αίγινας, η προσπάθεια ενίσχυσης της γεωργικής παραγωγής και η εισαγωγή νέων καλλιεργητικών πρακτικών δεν αποτελούσαν αποσπασματικές πρωτοβουλίες. Εντάσσονταν σε μια ευρύτερη στρατηγική αντίληψη σύμφωνα με την οποία η κρατική ισχύς στηρίζεται πρωτίστως στην οργανωμένη κοινωνία και στην παραγωγική οικονομία.
Η προσέγγιση αυτή αποκαλύπτει μια σημαντική διάσταση της πολιτικής σκέψης του Καποδίστρια. Σε αντίθεση με μια στενά στρατιωτική αντίληψη της ισχύος, ο Κυβερνήτης αντιλαμβανόταν ότι η δύναμη ενός κράτους προέρχεται από πολλαπλές πηγές: την οικονομία, τη διοίκηση, την παιδεία, τη νομιμοποίηση των θεσμών και την κοινωνική συνοχή. Η στρατιωτική ισχύς αποτελούσε ασφαλώς αναγκαίο στοιχείο, αλλά δεν αρκούσε από μόνη της.
Η αντίληψη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη η διεθνής συγκυρία. Την περίοδο 1828–1830 το μέλλον της Ελλάδας δεν είχε ακόμη οριστικά αποφασισθεί. Οι Μεγάλες Δυνάμεις συζητούσαν το εύρος των ελληνικών συνόρων, τη μορφή του πολιτεύματος και το καθεστώς που θα ίσχυε για διάφορες περιοχές του ελληνικού χώρου. Η διεθνής αναγνώριση δεν ήταν δεδομένη.
Ο Καποδίστριας γνώριζε ότι οι διαπραγματεύσεις αυτές δεν θα επηρεάζονταν μόνο από τα επιχειρήματα της ελληνικής διπλωματίας. Θα επηρεάζονταν και από την εικόνα που παρουσίαζε η ίδια η Ελλάδα. Ένα κράτος που μπορούσε να διοικηθεί, να οργανωθεί και να επιβιώσει είχε πολύ περισσότερες πιθανότητες να αναγνωρισθεί διεθνώς από μια περιοχή που βρισκόταν σε κατάσταση διαρκούς αναρχίας. Γι’ αυτό και η ανασυγκρότηση του κράτους και η άσκηση της εξωτερικής πολιτικής δεν αποτελούσαν για τον Καποδίστρια δύο διαφορετικές δραστηριότητες. Ήταν δύο όψεις της ίδιας στρατηγικής προσπάθειας.
Ακριβώς αυτή η σύνδεση εσωτερικής οργάνωσης και εξωτερικής πολιτικής εξηγεί και τη στάση του απέναντι στη Σάμο. Το νησί δεν ήταν απλώς μια απομακρυσμένη περιοχή του Αιγαίου. Αποτελούσε κρίσιμο στοιχείο της ελληνικής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο και συνδεόταν άμεσα με τις μελλοντικές διπλωματικές διεκδικήσεις της χώρας.
Η υπεράσπιση της Σάμου δεν ήταν επομένως μόνο στρατιωτικό ζήτημα. Ήταν ζήτημα κρατικής υπόστασης, πολιτικής αξιοπιστίας και διεθνούς διαπραγματευτικής ισχύος. Η επερχόμενη κρίση του 1828 θα έδινε στον Καποδίστρια την ευκαιρία να εφαρμόσει στην πράξη αυτή τη στρατηγική αντίληψη, συνδυάζοντας τη ναυτική ισχύ, τη διπλωματία και την πολιτική σε ένα ενιαίο σχέδιο δράσης.
Η Κρίση της Σάμου και η Απόφαση του Καποδίστρια
Κατά τους πρώτους μήνες του 1828, η Σάμος βρέθηκε και πάλι στο επίκεντρο των εξελίξεων του Αγώνα. Παρά τις σημαντικές μεταβολές που είχε επιφέρει η ναυμαχία του Ναβαρίνου τον Οκτώβριο του 1827, η κατάσταση στο Ανατολικό Αιγαίο παρέμενε εξαιρετικά ασταθής. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν είχε εγκαταλείψει τις προσπάθειές της να επαναφέρει υπό τον πλήρη έλεγχό της περιοχές που εξακολουθούσαν να αντιστέκονται, ενώ η τελική μορφή του ελληνικού κράτους δεν είχε ακόμη καθοριστεί από τις Μεγάλες Δυνάμεις.
Η Σάμος κατείχε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία. Βρισκόταν σε μικρή απόσταση από τα μικρασιατικά παράλια, αποτελούσε σημαντικό ναυτικό και εμπορικό κέντρο του Ανατολικού Αιγαίου και είχε διαδραματίσει ενεργό ρόλο καθ’ όλη τη διάρκεια της Επανάστασης. Επιπλέον, η διατήρησή της υπό ελληνικό έλεγχο ενίσχυε τις ελληνικές διεκδικήσεις σε μια περιοχή που βρισκόταν ακόμη στο επίκεντρο διεθνών διαπραγματεύσεων.
Οι πληροφορίες που έφθαναν στην ελληνική κυβέρνηση κατά την άνοιξη του 1828 ήταν ιδιαίτερα ανησυχητικές.
Σύμφωνα με δημοσιεύματα της Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος1Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 31, 18 Απριλίου 1828, μετά την αποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων από τη Χίο, οι Οθωμανοί είχαν αρχίσει να συγκεντρώνουν σημαντικές δυνάμεις στα απέναντι μικρασιατικά παράλια. Στην περιοχή του Σιγατζίκ (Κολοφώνα) και της Εφέσου αναφέρονταν προετοιμασίες για νέα εκστρατεία, ενώ είχαν συγκεντρωθεί πάνω από 8.000 στρατιώτες και μεταγωγικά μέσα που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε αποβατική επιχείρηση κατά της Σάμου. Η απειλή θεωρούνταν τόσο σοβαρή ώστε η εφημερίδα σημείωνε χαρακτηριστικά ότι η εμφάνιση του ελληνικού στόλου στην περιοχή είχε ήδη προκαλέσει ανησυχία στις οθωμανικές αρχές και πιθανότατα είχε αναβάλει την άμεση υλοποίηση των σχεδίων τους.
Η παρατήρηση αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι υποδηλώνει ότι ακόμη και πριν από τις επιχειρήσεις του Μαΐου, η παρουσία ελληνικών ναυτικών δυνάμεων λειτουργούσε αποτρεπτικά. Δεν απαιτείτο αναγκαστικά η διεξαγωγή μάχης· αρκούσε η πιθανότητα ελληνικής αντίδρασης για να επηρεασθούν οι υπολογισμοί της άλλης πλευράς.
Ο ίδιος ο Καποδίστριας αντιμετώπιζε την κατάσταση με ιδιαίτερη σοβαρότητα. Η αλληλογραφία του αποκαλύπτει ότι θεωρούσε πιθανή μια νέα οθωμανική προσπάθεια καταστροφής της Σάμου, ανάλογη με εκείνες που είχαν προηγηθεί σε άλλα νησιά του Αιγαίου κατά τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης.
Η σημαντικότερη πηγή για την κατανόηση της σκέψης του είναι η επιστολή που απέστειλε στον Κωνσταντίνο Κανάρη στις 28 Μαρτίου 18282Ιωάννης Καποδίστριας, επιστολή προς Κωνσταντίνο Κανάρη, αρ. 1281, Αίγινα, 28 Μαρτίου 1828. Το έγγραφο αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερη ιστορική αξία, διότι επιτρέπει να παρακολουθήσουμε όχι μόνο τις διαταγές που δίνονταν αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο Κυβερνήτης αντιλαμβανόταν την επικείμενη κρίση.
Στην επιστολή του ο Καποδίστριας αναφέρει ότι η κυβέρνηση είχε πληροφορηθεί τις προετοιμασίες του Σουλτάνου και ότι υπήρχαν σοβαρές ενδείξεις πως η Σάμος αποτελούσε έναν από τους βασικούς στόχους της οθωμανικής πολιτικής. Για τον λόγο αυτό είχε ήδη διατάξει τον Ανδρέα Μιαούλη να κινηθεί με τη φρεγάτα Ελλάς3Ιωάννης Καποδίστριας, επιστολή προς Κωνσταντίνο Κανάρη, αρ. 1281, Αίγινα, 28 Μαρτίου 1828 προς το Ανατολικό Αιγαίο, ενώ ταυτόχρονα ζητούσε από τον Κανάρη να σπεύσει στην περιοχή με το πυρπολικό του.
Η επιλογή των δύο αυτών προσώπων δεν ήταν τυχαία.
Ο Μιαούλης αποτελούσε τον σημαντικότερο ναύαρχο της Επανάστασης και διέθετε μεγάλη εμπειρία στη διοίκηση ναυτικών δυνάμεων. Ο Κανάρης, από την άλλη πλευρά, είχε αποκτήσει σχεδόν θρυλική φήμη μετά τις επιτυχείς πυρπολήσεις των προηγούμενων ετών.
Το όνομά του είχε συνδεθεί όχι μόνο με τη φυσική καταστροφή εχθρικών πλοίων αλλά και με την ψυχολογική επίδραση που ασκούσε στο οθωμανικό ναυτικό.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η διατύπωση που χρησιμοποιεί ο Καποδίστριας για να περιγράψει τους στόχους της αποστολής. Δεν κάνει λόγο για κατάληψη εχθρικών βάσεων, για απόβαση σε μικρασιατικά παράλια ή για γενικευμένη ναυτική αναμέτρηση. Αντιθέτως, εκφράζει την ελπίδα ότι θα επιτευχθεί «λαμπρά τις πράξις» κατά του εχθρού, ικανή να ανατρέψει τα σχέδιά του και να προστατεύσει τη Σάμο. Η διατύπωση αυτή είναι αποκαλυπτική.
Ο στόχος δεν ήταν η κατάκτηση εδάφους ούτε η καταστροφή ολόκληρου του οθωμανικού στόλου. Ο στόχος ήταν η επίδραση στην αντίληψη και στις αποφάσεις του αντιπάλου. Με σύγχρονους όρους, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι ο Καποδίστριας επιδίωκε να αυξήσει το αντιλαμβανόμενο κόστος μιας επιχείρησης κατά της Σάμου και να δημιουργήσει αβεβαιότητα ως προς την επιτυχία της.Πρόκειται ουσιαστικά για τη βασική λογική της αποτροπής.
Η προσέγγιση αυτή ήταν απολύτως συμβατή με τη γενικότερη στρατηγική του Κυβερνήτη. Η Ελλάδα του 1828 δεν διέθετε τους πόρους για έναν μακροχρόνιο επιθετικό πόλεμο. Διέθετε όμως έναν μικρό αλλά αξιόμαχο στόλο, έμπειρους ναυμάχους και τη δυνατότητα να δημιουργεί δυσανάλογα μεγάλο κόστος στον αντίπαλο.
Επιπλέον, η ελληνική παρουσία στη Σάμο ενίσχυε τη διαπραγματευτική θέση της χώρας στις συζητήσεις για τα μελλοντικά σύνορα του ελληνικού κράτους. Έτσι, την άνοιξη του 1828, η Σάμος μετατράπηκε σε πεδίο όπου συναντήθηκαν η στρατιωτική ισχύς, η διπλωματία και η στρατηγική σκέψη.
Ο Καποδίστριας δεν επιδίωκε έναν νέο μεγάλο πόλεμο στο Αιγαίο. Επιδίωκε να χρησιμοποιήσει περιορισμένη αλλά αξιόπιστη ισχύ για να επηρεάσει τις εξελίξεις πριν η κρίση εξελιχθεί σε ανοικτή σύγκρουση. Η εφαρμογή αυτής της στρατηγικής θα φανεί καθαρά λίγες εβδομάδες αργότερα, όταν ο Μιαούλης και ο Κανάρης θα κινηθούν προς τα μικρασιατικά παράλια και θα πραγματοποιήσουν την επιχείρηση στο ακρωτήριο Καρά Μπαμπά4Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 45, 9 Ιουνίου 1828., ένα γεγονός που αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα εφαρμογής αποτρεπτικής λογικής κατά τα τελευταία χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης.
Η επιχείρηση στο Καρά Μπαμπά: Η εφαρμογή της αποτροπής στην πράξη
Η πλέον χαρακτηριστική εκδήλωση της στρατηγικής του Καποδίστρια κατά την κρίση της Σάμου υπήρξε η ναυτική επιχείρηση που πραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 1828 στο ακρωτήριο Καρά Μπαμπά (Baba Burnu), βορειότερα και απέναντι από τη Λέσβο.
Η επιχείρηση αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι δεν αποσκοπούσε στην κατάληψη εδάφους ούτε στην πρόκληση μιας γενικευμένης ναυτικής αναμέτρησης. Αντιθέτως, αποτέλεσε μια περιορισμένη αλλά προσεκτικά σχεδιασμένη επίδειξη ναυτικής ισχύος, με σκοπό να επηρεάσει τις αποφάσεις της οθωμανικής διοίκησης και να αποτρέψει την υλοποίηση των σχεδίων της κατά της Σάμου.
Η αφετηρία της επιχείρησης βρίσκεται στις πληροφορίες που έφθαναν στην ελληνική κυβέρνηση κατά τους πρώτους μήνες του 1828, όπως προαναφέραμε, σχετικά με τη συγκέντρωση δυνάμεων για πιθανή επιχείρηση κατά της Σάμου.
Ο Καποδίστριας αντιμετώπισε την κατάσταση ως ζήτημα υψίστης εθνικής σημασίας
Στην επιστολή του προς τον Κωνσταντίνο Κανάρη, στις 28 Μαρτίου 1828, αναφέρει ότι ο Σουλτάνος «εμελέτησε και της νήσου Σάμου την καταστροφήν» και ότι η κυβέρνηση όφειλε να λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα για να προλάβει ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Για τον λόγο αυτό είχε ήδη διατάξει τον Ανδρέα Μιαούλη να αποπλεύσει με τη φρεγάτα Ελλάς προς το Ανατολικό Αιγαίο, ενώ καλούσε και τον Κανάρη να κινηθεί αμέσως με το πυρπολικό του προς ενίσχυση της αποστολής.
Η επιστολή αυτή αποκαλύπτει τη στρατηγική σκέψη του Κυβερνήτη. Ο Καποδίστριας δεν ζητεί απλώς στρατιωτική δράση. Ζητεί μια ενέργεια που θα επηρεάσει την ψυχολογία και τους υπολογισμούς του αντιπάλου. Χαρακτηριστικά αναφέρει ότι η κυβέρνηση επιθυμούσε να επιτύχει «λαμπράν τινά πράξιν κατά του εχθρού», όχι μόνο για να αποκρουσθούν οι κινήσεις κατά της Σάμου αλλά και για να πληγεί ο τουρκικός στολίσκος όπου και αν βρισκόταν.
Οι επιχειρήσεις άρχισαν στα τέλη Μαΐου του 1828. Σύμφωνα με την αναφορά του Μιαούλη προς τον Καποδίστρια, πληροφορίες που είχαν συγκεντρωθεί ανέφεραν ότι μία νέα οθωμανική κορβέτα, κατασκευασμένη στη Μυτιλήνη, επρόκειτο να αποπλεύσει για την Κωνσταντινούπολη. Ο Έλληνας ναύαρχος επιχείρησε αρχικά να την παγιδεύσει στην περιοχή της Τενέδου, όμως η παρουσία του ελληνικού πλοίου αποκαλύφθηκε στους Οθωμανούς. Έτσι αποφάσισε να μεταβάλει το σχέδιό του και να κινηθεί προς το ακρωτήριο Καρά Μπαμπά, στη βορειοδυτική είσοδο του κόλπου του Αδραμυττίου.
Κατά τις πρώτες πρωινές ώρες της 22ας Μαΐου5Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 45, 9 Ιουνίου 1828., η ελληνική ναυαρχίδα, η φρεγάτα Ελλάς, εντόπισε δύο οθωμανικά πολεμικά πλοία να κινούνται κατά μήκος των μικρασιατικών ακτών. Το ένα ήταν η προαναφερθείσα κορβέτα και το άλλο ένα δικάταρτο πολεμικό πλοίο υπό τη διοίκηση του Κελαμπέη. Μόλις τα οθωμανικά πλοία αντιλήφθηκαν την παρουσία της Ελλάδος, κατέφυγαν υπό την προστασία του παράκτιου φρουρίου του Καρά Μπαμπά.
Η θέση αυτή δημιουργούσε σημαντικά προβλήματα στους Έλληνες. Τα πλοία προστατεύονταν από τα πυροβόλα του φρουρίου, ενώ η γεωγραφία της περιοχής καθιστούσε εξαιρετικά δύσκολη την προσέγγιση της ελληνικής φρεγάτας. Τα νερά ήταν βαθιά κοντά στην ακτή, τα θαλάσσια ρεύματα ισχυρά και οι βραχώδεις ακτές επικίνδυνες. Ο ίδιος ο Μιαούλης εξηγεί ότι οποιαδήποτε προσπάθεια αγκυροβολίας θα εξέθετε το πλοίο στα πυρά των οθωμανικών στρατευμάτων που βρίσκονταν στα υψώματα πάνω από το φρούριο.
Αντί να αναλάβει υπερβολικό κίνδυνο, ο Μιαούλης επέλεξε μια διαφορετική λύση. Έστειλε ταχύπλοο προς τη Σάμο για να καλέσει τον Κανάρη και το πυρπολικό του. Η απόφαση αυτή αποδεικνύει την προσαρμοστικότητα της ελληνικής διοίκησης και τη σημασία που εξακολουθούσαν να έχουν τα πυρπολικά, ακόμη και σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελληνική Επανάσταση πλησίαζε προς το τέλος της.
Ο Κανάρης έφθασε στις 29 Μαΐου6Ό.π.. Την επόμενη ημέρα ξεκίνησε η συνδυασμένη επίθεση. Η φρεγάτα Ελλάς προσέγγισε πρώτη και άρχισε να κανονιοβολεί τα οθωμανικά πλοία και το φρούριο. Πίσω της ακολουθούσε το πυρπολικό του Κανάρη. Με την αποφασιστικότητα που τον είχε καταστήσει ήδη θρύλο της Επανάστασης, ο Ψαριανός πυρπολητής κατόρθωσε να προσκολλήσει το πυρπολικό του στην πλώρη της κορβέτας. Για λίγα λεπτά φάνηκε ότι η επιχείρηση θα είχε απόλυτη επιτυχία. Η φωτιά εξαπλώθηκε στο εχθρικό πλοίο και πολλοί Οθωμανοί ναύτες εγκατέλειψαν πανικόβλητοι το κατάστρωμα πέφτοντας στη θάλασσα.
Ωστόσο, η επιχείρηση δεν εξελίχθηκε όπως στις μεγάλες πυρπολήσεις των προηγούμενων ετών. Ο άνεμος απομάκρυνε το πυρπολικό από την κορβέτα και έδωσε στους Οθωμανούς χρόνο να περιορίσουν την πυρκαγιά. Παρά την αρχική επιτυχία, το πλοίο δεν καταστράφηκε ολοκληρωτικά.
Η αποτυχία αυτή δεν οδήγησε σε εγκατάλειψη της επιχείρησης. Αντιθέτως, ο Μιαούλης αποφάσισε να συνεχίσει τις προσπάθειες χρησιμοποιώντας τα πυροβόλα της φρεγάτας Ελλάς». Την επόμενη ημέρα η ελληνική φρεγάτα πραγματοποίησε επανειλημμένες προσβολές εναντίον των δύο πλοίων. Με συνεχείς κανονιοβολισμούς κατάφερε να βυθίσει την κορβέτα και να εξαναγκάσει το δεύτερο πλοίο να προσαράξει στην ακτή. Όταν οι Οθωμανοί προσπάθησαν να το διασώσουν, η Ελλάς επανήλθε και το κατέστρεψε οριστικά.
Οι απώλειες των Οθωμανών υπήρξαν σημαντικές. Σύμφωνα με πληροφορίες που συγκέντρωσαν οι Έλληνες από γαλλικό πλοίο που διήλθε από την περιοχή, οι νεκροί υπολογίζονταν σε περίπου 140 άνδρες. Σύμφωνα με ελληνικές πηγές της εποχής πληροφορίες προερχόμενες από τη Μυτιλήνη, ανέβαζαν τον αριθμό ακόμη και στους 300. Ο ίδιος ο Μιαούλης θεωρούσε ότι οι απώλειες ήταν ιδιαίτερα μεγάλες, καθώς μετά τη μάχη παρατηρήθηκαν πολλά πτώματα να επιπλέουν στη θάλασσα ή να έχουν ξεβραστεί στις ακτές7Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 45, 9 Ιουνίου 1828..
Αντιθέτως, οι ελληνικές απώλειες ήταν ελάχιστες. Αναφέρονται μόλις δύο τραυματίες: ένας αξιωματικός που τραυματίσθηκε ελαφρά από θραύσματα ξύλου και ένας ναύτης που έχασε το πόδι του από εχθρικό βλήμα.
Η σημασία όμως της επιχείρησης υπερέβη το τακτικό επίπεδο. Η ελληνική κυβέρνηση απέδειξε ότι ήταν διατεθειμένη να υπερασπισθεί ενεργά τη Σάμο και να επιβάλει κόστος σε κάθε επιθετική ενέργεια εναντίον της.
Η επιχείρηση του Καρά Μπαμπά αποτελεί επομένως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ναυτική ισχύς μπορεί να χρησιμοποιηθεί όχι μόνο για τη διεξαγωγή πολέμου αλλά και για την αποτροπή του.
Για τον Καποδίστρια, η αξία του στόλου δεν βρισκόταν αποκλειστικά στη δυνατότητά του να καταστρέφει εχθρικά πλοία. Βρισκόταν κυρίως στην ικανότητά του να επηρεάζει πολιτικές αποφάσεις, να δημιουργεί τετελεσμένα και να ενισχύει τη διπλωματική θέση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Αυτή ακριβώς η σύνδεση στρατιωτικής ισχύος και πολιτικού σκοπού αποτελεί ίσως το πιο διαχρονικό στοιχείο της στρατηγικής σκέψης του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας.
Η Ναυτική Ισχύς ως Εργαλείο Αποτροπής
Η επιχείρηση στο Καρά Μπαμπά δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως ένα τοπικό ναυτικό επεισόδιο της Ελληνικής Επανάστασης. Η σημασία της υπερβαίνει κατά πολύ το τακτικό επίπεδο και συνδέεται άμεσα με τον τρόπο με τον οποίο ο Ιωάννης Καποδίστριας αντιλαμβανόταν τη σχέση μεταξύ στρατιωτικής ισχύος και πολιτικής.
Η κλασική αντίληψη του πολέμου κατά τον 18ο και τις αρχές του 19ου αιώνα συνέδεε τη στρατιωτική επιτυχία με την καταστροφή των ενόπλων δυνάμεων του αντιπάλου ή την κατάληψη εδαφών. Στην περίπτωση όμως της Ελλάδας του 1828, οι διαθέσιμοι πόροι ήταν εξαιρετικά περιορισμένοι. Το νεοσύστατο κράτος δεν διέθετε ούτε επαρκή οικονομική βάση ούτε τις στρατιωτικές δυνάμεις που θα επέτρεπαν τη διεξαγωγή μακροχρόνιου συμβατικού πολέμου εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο Καποδίστριας το γνώριζε καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον.
Έχοντας υπηρετήσει επί σειρά ετών στην κορυφή της ευρωπαϊκής διπλωματίας, κατανοούσε ότι η επιβίωση της Ελλάδας δεν θα εξαρτιόταν μόνο από τις στρατιωτικές της επιτυχίες αλλά και από την ικανότητά της να επηρεάζει τις αποφάσεις των μεγάλων δυνάμεων και της Υψηλής Πύλης. Για τον λόγο αυτό η στρατιωτική ισχύς αποκτούσε αξία κυρίως ως πολιτικό εργαλείο.
Η αποστολή του στόλου στο Ανατολικό Αιγαίο δεν είχε ως αντικειμενικό σκοπό την καταστροφή του οθωμανικού ναυτικού. Κανείς δεν μπορούσε σοβαρά να υποστηρίξει ότι μια φρεγάτα και λίγα πυρπολικά ήταν σε θέση να ανατρέψουν τη συνολική ναυτική ισορροπία μεταξύ Ελλάδας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο στόχος ήταν διαφορετικός.
Ο Καποδίστριας επιδίωκε να μεταβάλει τον υπολογισμό κόστους–οφέλους του αντιπάλου. Με τη σύγχρονη ορολογία των στρατηγικών σπουδών, επιδίωκε να αυξήσει το αντιλαμβανόμενο κόστος μιας τουρκικής επιχείρησης κατά της Σάμου σε τέτοιο βαθμό ώστε η πραγματοποίησή της να καταστεί λιγότερο ελκυστική. Αυτό ακριβώς αποτελεί τον πυρήνα της αποτροπής.
Ο Thomas Schelling, έναν αιώνα αργότερα, θα περιέγραφε την αποτροπή ως την προσπάθεια επηρεασμού των επιλογών του αντιπάλου μέσω της απειλής επιβολής κόστους. Στην περίπτωση της Σάμου, ο Καποδίστριας δεν διέθετε πυρηνικά όπλα ούτε τεράστιες στρατιωτικές δυνάμεις. Διέθετε όμως κάτι εξίσου σημαντικό: τη φήμη των Ελλήνων ναυμάχων και ιδιαίτερα του Κανάρη.
Ήδη από το 1822 η πυρπόληση της οθωμανικής ναυαρχίδας στη Χίο είχε προσδώσει στον Κανάρη σχεδόν μυθικές διαστάσεις. Το όνομά του είχε συνδεθεί όχι μόνο με την καταστροφή πλοίων αλλά και με τη δημιουργία αβεβαιότητας στο οθωμανικό ναυτικό. Η παρουσία του και μόνο στην περιοχή λειτουργούσε ως πολλαπλασιαστής ισχύος.
Με άλλα λόγια, η ελληνική κυβέρνηση δεν αξιοποιούσε μόνο τη φυσική ισχύ των πλοίων της αλλά και το ψυχολογικό κεφάλαιο που είχε δημιουργηθεί κατά τα προηγούμενα χρόνια του Αγώνα. Εδώ ακριβώς συναντούμε μία από τις βασικές αρχές της σύγχρονης θεωρίας αποτροπής: τη σημασία της αξιοπιστίας. Μια απειλή γίνεται αποτελεσματική μόνο όταν ο αντίπαλος πιστεύει ότι μπορεί και πρόκειται να υλοποιηθεί. Η φήμη του Κανάρη παρείχε ακριβώς αυτή την αξιοπιστία.
Οι Οθωμανοί γνώριζαν ότι είχε ήδη καταστρέψει πλοία πολύ ισχυρότερα από εκείνα που βρίσκονταν στο Καρά Μπαμπά. Γνώριζαν επίσης ότι οι Έλληνες διέθεταν εμπειρία σε επιχειρήσεις ασύμμετρου ναυτικού πολέμου. Επομένως, ακόμη και περιορισμένες ελληνικές δυνάμεις μπορούσαν να δημιουργήσουν δυσανάλογα μεγάλο αίσθημα κινδύνου.
Η επιχείρηση του Μαΐου 1828 απέδειξε στην πράξη ότι οι φόβοι αυτοί δεν ήταν αβάσιμοι. Η καταστροφή των δύο οθωμανικών πλοίων δεν είχε ιδιαίτερη σημασία από άποψη αριθμών. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπορούσε να αντικαταστήσει δύο πλοία.
Δεν μπορούσε όμως να αγνοήσει το πολιτικό μήνυμα που έστελνε η επιτυχία των Ελλήνων. Το μήνυμα ήταν σαφές: Η Σάμος δεν αποτελούσε πλέον έναν απομονωμένο στόχο χωρίς προστασία. Οποιαδήποτε απόπειρα κατάληψης ή καταστροφής της θα συναντούσε οργανωμένη αντίδραση. Ακόμη σημαντικότερο ήταν το μήνυμα που εστάλη προς τις ευρωπαϊκές δυνάμεις.
Ο Καποδίστριας αντιλαμβανόταν ότι την περίοδο εκείνη εξελισσόταν παράλληλα μια διπλωματική διαπραγμάτευση για τα μελλοντικά σύνορα του ελληνικού κράτους. Η ύπαρξη ελληνικής στρατιωτικής δραστηριότητας στην περιοχή ενίσχυε το επιχείρημα ότι η Σάμος αποτελούσε τμήμα του χώρου που η ελληνική κυβέρνηση θεωρούσε ζωτικό για την εθνική της επιβίωση. Η στρατιωτική παρουσία μετατρεπόταν έτσι σε διπλωματικό επιχείρημα.
Η επιχείρηση στο Καρά Μπαμπά επομένως δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο ως μια ναυτική επιτυχία. Πρέπει να εξετάζεται ως παράδειγμα στρατηγικής χρήσης της ναυτικής ισχύος για την επίτευξη πολιτικών στόχων. Αυτό ακριβώς αποτελεί και το βαθύτερο δίδαγμα της κρίσης της Σάμου. Ο Καποδίστριας δεν χρησιμοποίησε τον στόλο για να κερδίσει έναν πόλεμο. Χρησιμοποίησε τον στόλο για να επηρεάσει αποφάσεις. Και σε αυτό ακριβώς συνίσταται η ουσία της αποτροπής.
Από τη Σάμο στην Πέτρα: Η μετάβαση από τον πόλεμο στη διαπραγμάτευση
Η επιχείρηση στο Ανατολικό Αιγαίο και η επιτυχία στο Καρά Μπαμπά δεν αποτέλεσαν μεμονωμένο επεισόδιο της Ελληνικής Επανάστασης. Εντάσσονταν σε μια ευρύτερη στρατηγική που είχε διαμορφώσει ο Ιωάννης Καποδίστριας από την πρώτη στιγμή της άφιξής του στην Ελλάδα. Σκοπός της στρατηγικής αυτής δεν ήταν η συνέχιση του πολέμου επ’ αόριστον, αλλά η αξιοποίηση της στρατιωτικής ισχύος για τη δημιουργία πολιτικών και διπλωματικών τετελεσμένων.
Όταν ο Καποδίστριας αποβιβάστηκε στην Αίγινα τον Ιανουάριο του 1828, η Ελληνική Επανάσταση είχε ήδη εισέλθει στο όγδοο έτος της. Η χώρα βρισκόταν σε κατάσταση οικονομικής εξάντλησης, οι εμφύλιες συγκρούσεις των προηγούμενων ετών είχαν αποδυναμώσει το επαναστατικό στρατόπεδο και πολλές περιοχές είχαν υποστεί καταστροφές από τις επιχειρήσεις του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο. Παρά τη ναυμαχία του Ναβαρίνου τον Οκτώβριο του 1827, η οποία είχε καταστρέψει τον οθωμανοαιγυπτιακό στόλο, το μέλλον της Ελλάδας παρέμενε αβέβαιο.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν ήταν πλέον αν οι Έλληνες μπορούσαν να συνεχίσουν να αντιστέκονται. Το ερώτημα ήταν ποια θα ήταν τα σύνορα του νέου κράτους και ποιες περιοχές θα περιλαμβάνονταν σε αυτό.
Ο Καποδίστριας αντιλήφθηκε γρήγορα ότι οι διαπραγματεύσεις που διεξάγονταν μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων δεν θα καθορίζονταν μόνο από φιλελληνικά αισθήματα ή από τις θυσίες των επαναστατών. Θα επηρεάζονταν σε μεγάλο βαθμό από τα δεδομένα που θα επικρατούσαν επί του πεδίου. Με άλλα λόγια, η διπλωματία χρειαζόταν να στηρίζεται σε πραγματικά γεγονότα.
Αυτή ακριβώς η λογική εξηγεί τόσο τις επιχειρήσεις στη Σάμο όσο και τις παράλληλες στρατιωτικές κινήσεις στη Στερεά Ελλάδα κατά τα έτη 1828 και 1829. Ο Καποδίστριας δεν εγκατέλειψε τη στρατιωτική δράση. Αντίθετα, τη χρησιμοποίησε επιλεκτικά και με συγκεκριμένους πολιτικούς στόχους.
Στο Ανατολικό Αιγαίο επιδίωξε να διατηρήσει τη Σάμο υπό ελληνική επιρροή και να αποτρέψει μια νέα οθωμανική επιχείρηση εναντίον της. Στη Στερεά Ελλάδα επιδίωξε να επεκτείνει τον έλεγχο των ελληνικών δυνάμεων σε περιοχές που θα μπορούσαν αργότερα να αποτελέσουν αντικείμενο διεκδίκησης στις διεθνείς διαπραγματεύσεις.
Η στρατηγική αυτή δεν διέφερε ουσιαστικά από όσα είχαν εφαρμόσει κατά καιρούς μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις. Η δημιουργία τετελεσμένων στο πεδίο συχνά προηγείται της διπλωματικής αναγνώρισής τους. Οι διαπραγματεύσεις είναι συνήθως αποτελεσματικότερες όταν συνοδεύονται από πραγματικό έλεγχο εδαφών ή απόδειξη πολιτικής και στρατιωτικής παρουσίας.
Κατά τη διάρκεια του 1829, οι ελληνικές δυνάμεις υπό τον Δημήτριο Υψηλάντη ανέλαβαν σειρά επιχειρήσεων στη Στερεά Ελλάδα. Οι επιχειρήσεις αυτές δεν είχαν τον χαρακτήρα των μεγάλων εκστρατειών των πρώτων ετών της Επανάστασης. Ήταν περισσότερο στοχευμένες κινήσεις με σκοπό την εδραίωση ελληνικής παρουσίας και τη βελτίωση της διαπραγματευτικής θέσης της χώρας.
Η κορύφωση αυτής της προσπάθειας ήρθε με τη μάχη της Πέτρας στη Βοιωτία, στις 12 Σεπτεμβρίου 1829. Η μάχη θεωρείται ευρέως η τελευταία της Ελληνικής Επανάστασης και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον ιστορικό8Douglas Dakin, The Greek Struggle for Independence 1821–1833 (Berkeley: University of California Press, 1973), 233–236.. Δεν υπήρξε μία από τις μεγάλες ηρωικές συγκρούσεις που σημάδεψαν τα πρώτα χρόνια του Αγώνα, όπως τα Δερβενάκια ή το Μεσολόγγι. Η σημασία της ήταν κυρίως πολιτική και στρατηγική.
Οι δυνάμεις του Υψηλάντη κατόρθωσαν να αναχαιτίσουν και να υποχρεώσουν σε διαπραγμάτευση οθωμανικά στρατεύματα που επιχειρούσαν να αποχωρήσουν από τη Στερεά Ελλάδα. Για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, Οθωμανοί στρατιωτικοί διοικητές διαπραγματεύθηκαν απευθείας με ελληνική στρατιωτική διοίκηση όρους αποχώρησης. Το γεγονός αυτό είχε ισχυρό συμβολικό χαρακτήρα. Δεν επρόκειτο πλέον για μια εξέγερση εναντίον της αυτοκρατορίας αλλά για μια πολιτική οντότητα που ασκούσε εξουσία και μπορούσε να επιβάλλει όρους.
Η μάχη της Πέτρας αποτελεί συνεπώς το ιδανικό παράδειγμα της μετάβασης από τον επαναστατικό πόλεμο στη διαδικασία κρατικής συγκρότησης.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια μετάβαση είχε αρχίσει να διαφαίνεται ήδη από το 1828 στη Σάμο. Η αποστολή του στόλου του Μιαούλη και του Κανάρη δεν είχε ως σκοπό την αναζήτηση μιας μεγάλης ναυμαχίας ανάλογης εκείνων που είχαν διεξαχθεί κατά τα προηγούμενα χρόνια. Στόχος ήταν η επίδειξη παρουσίας, η ενίσχυση της ελληνικής θέσης και η αποτροπή ενεργειών που θα μπορούσαν να μεταβάλουν δυσμενώς την ισορροπία.
Υπό αυτή την έννοια, η Σάμος και η Πέτρα αποτελούν δύο διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας στρατηγικής λογικής.
Στη Σάμο η ναυτική ισχύς χρησιμοποιήθηκε για να αποτραπεί μια οθωμανική ενέργεια και να διατηρηθεί η ελληνική επιρροή σε ένα κρίσιμο νησί του Ανατολικού Αιγαίου.
Στην Πέτρα η στρατιωτική ισχύς χρησιμοποιήθηκε για να επιβεβαιωθεί η ελληνική παρουσία στη Στερεά Ελλάδα και να ενισχυθεί η θέση της χώρας στις επικείμενες διαπραγματεύσεις. Και στις δύο περιπτώσεις, ο τελικός στόχος δεν ήταν η στρατιωτική νίκη αυτή καθαυτή. Ήταν η επίτευξη πολιτικών αποτελεσμάτων.
Αυτό ακριβώς διαφοροποιεί τη στρατηγική του Καποδίστρια από τη λογική των πρώτων ετών της Επανάστασης. Κατά την περίοδο 1821–1827, η επιβίωση του Αγώνα εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τη στρατιωτική αντίσταση και από την αποτροπή της στρατιωτικής συντριβής. Μετά το 1828, χωρίς να παύει η σημασία των όπλων, η έμφαση μετατοπίστηκε σταδιακά στη μετατροπή των στρατιωτικών επιτυχιών σε διπλωματικά και πολιτικά κέρδη.
Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώθηκε λίγους μήνες αργότερα. Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουαρίου 1830 αναγνώρισε επίσημα την ανεξαρτησία της Ελλάδας. Η απόφαση αυτή ασφαλώς οφειλόταν κυρίως στις διεθνείς εξελίξεις, στη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων και στις συνέπειες της ναυμαχίας του Ναβαρίνου. Ωστόσο, δεν μπορεί να αγνοηθεί ότι η Ελλάδα προσήλθε σε αυτή τη διπλωματική διαδικασία έχοντας ήδη αποδείξει ότι διέθετε κυβέρνηση, διοίκηση, στρατό, στόλο και τη βούληση να υπερασπιστεί τα συμφέροντά της.
Έτσι, από τη Σάμο έως την Πέτρα διαγράφεται μια κοινή στρατηγική πορεία: η χρήση περιορισμένης αλλά αξιόπιστης ισχύος για την επίτευξη ευρύτερων πολιτικών στόχων. Η πορεία αυτή δεν οδήγησε απλώς στη λήξη ενός πολέμου. Συνέβαλε στη μετάβαση από την επανάσταση στη δημιουργία ενός ανεξάρτητου κράτους.
Η Αποτροπή από τον Καποδίστρια στη Σύγχρονη Γεωπολιτική
Η περίπτωση της Σάμου το 1828 παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όχι μόνο για την ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης αλλά και για τη μελέτη της στρατηγικής σκέψης γενικότερα. Παρότι η έννοια της αποτροπής δεν είχε ακόμη διατυπωθεί θεωρητικά, πολλά από τα χαρακτηριστικά που σήμερα θεωρούνται θεμελιώδη στοιχεία της αποτρεπτικής στρατηγικής είναι εμφανή στις επιλογές του Ιωάννη Καποδίστρια.
Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, η αποτροπή ορίζεται ως η προσπάθεια επηρεασμού της συμπεριφοράς ενός αντιπάλου μέσω της δημιουργίας ενός αξιόπιστου κινδύνου ή κόστους9Thomas C. Schelling, Arms and Influence (New Haven: Yale University Press, 1966), 69–91.. Σκοπός δεν είναι η καταστροφή του αντιπάλου αλλά η αποφυγή μιας ανεπιθύμητης ενέργειας πριν αυτή εκδηλωθεί. Η επιτυχία της αποτροπής δεν μετριέται από τις μάχες που δόθηκαν αλλά από εκείνες που δεν χρειάστηκε να δοθούν.
Αυτή ακριβώς η λογική φαίνεται να διατρέχει τις αποφάσεις του Καποδίστρια κατά την κρίση της Σάμου. Η αποστολή του ελληνικού στόλου δεν αποσκοπούσε στην κατάληψη εχθρικών βάσεων ούτε στην αναζήτηση μιας αποφασιστικής ναυτικής αναμέτρησης. Σκοπός ήταν να πεισθεί η οθωμανική πλευρά ότι η επιχείρηση κατά της Σάμου θα συναντούσε αντίσταση, θα είχε κόστος και ενδεχομένως θα δημιουργούσε νέες επιπλοκές σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής κατάσταση ήταν ήδη ιδιαίτερα εύθραυστη.
Η ουσία της αποτροπής παραμένει η ίδια και στον σύγχρονο κόσμο. Έχουν αλλάξει τα μέσα, η τεχνολογία και η κλίμακα των συγκρούσεων, όχι όμως η βασική λογική που διέπει τη συμπεριφορά των κρατών.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η εμφάνιση των πυρηνικών όπλων οδήγησε στην ανάπτυξη μιας νέας μορφής αποτροπής10Bernard Brodie, Strategy in the Missile Age (Princeton: Princeton University Press, 1959).. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση διέθεταν τη δυνατότητα να προκαλέσουν αμοιβαία καταστροφή. Το γεγονός αυτό δημιούργησε ένα παράδοξο: όσο αυξανόταν η καταστροφική ισχύς των δύο υπερδυνάμεων, τόσο μειωνόταν η πιθανότητα άμεσης πολεμικής σύγκρουσης μεταξύ τους. Ο φόβος των συνεπειών λειτουργούσε ως μηχανισμός αυτοσυγκράτησης.
Η περίοδος του Ψυχρού Πολέμου αποτελεί ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα επιτυχούς αποτροπής στη σύγχρονη ιστορία. Παρά τις αλλεπάλληλες κρίσεις, τις τοπικές συγκρούσεις και τον έντονο ανταγωνισμό, οι δύο υπερδυνάμεις απέφυγαν την άμεση στρατιωτική αναμέτρηση. Η κρίση της Κούβας το 1962 έδειξε πόσο κοντά μπορούσε να βρεθεί η ανθρωπότητα σε μια πυρηνική σύγκρουση, αλλά ταυτόχρονα απέδειξε και τη δύναμη της αποτροπής ως μηχανισμού περιορισμού της βίας.
Η αποτροπή όμως δεν περιορίζεται στα πυρηνικά όπλα. Στη σύγχρονη εποχή εφαρμόζεται σε πολλαπλά επίπεδα: στρατιωτικό, πολιτικό, οικονομικό και ψυχολογικό. Τα κράτη χρησιμοποιούν στρατιωτικές ασκήσεις, ναυτικές περιπολίες, συμμαχίες, οικονομικές κυρώσεις και διπλωματικές πρωτοβουλίες προκειμένου να επηρεάσουν τη συμπεριφορά άλλων κρατών χωρίς να φθάσουν σε πολεμική σύγκρουση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η έννοια της «αποτροπής μέσω δυνατότητας» (deterrence by capability). Σε αυτή την περίπτωση, η αποτρεπτική ισχύς δεν βασίζεται αποκλειστικά στην κατοχή ενός όπλου αλλά στην πεποίθηση ότι ένα κράτος διαθέτει την τεχνογνωσία, τους πόρους και την ικανότητα να το αποκτήσει ή να το χρησιμοποιήσει εφόσον το κρίνει αναγκαίο.
Η πρόσφατη κρίση γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Παρότι η Τεχεράνη δεν έχει αναγνωρισθεί επίσημα ως πυρηνική δύναμη, η τεχνολογική της πρόοδος και η δυνατότητα ταχείας ανάπτυξης πυρηνικών δυνατοτήτων έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον στρατηγικής αβεβαιότητας. Η αποτρεπτική αξία δεν προκύπτει μόνο από το τι υπάρχει στην πραγματικότητα αλλά και από το τι πιστεύουν οι αντίπαλοι ότι μπορεί να υπάρξει στο μέλλον.
Η παρατήρηση αυτή οδηγεί σε ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο της αποτροπής: τη σημασία της αντίληψης και της ψυχολογίας. Η αποτροπή δεν λειτουργεί μόνο στο πεδίο της υλικής ισχύος. Λειτουργεί κυρίως στο μυαλό του αντιπάλου.
Ο Θουκυδίδης, περιγράφοντας τα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου, σημείωσε ότι η άνοδος της δύναμης της Αθήνας και ο φόβος που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη κατέστησαν τον πόλεμο αναπόφευκτο. Περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η ίδια λογική εξακολουθεί να επηρεάζει τις διεθνείς σχέσεις. Η ισχύς, η αντίληψη της ισχύος και ο φόβος που αυτή δημιουργεί παραμένουν καθοριστικοί παράγοντες της διεθνούς πολιτικής.
Δεν είναι τυχαίο ότι η έννοια της λεγόμενης «παγίδας του Θουκυδίδη» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει τον ανταγωνισμό μεταξύ ανερχόμενων και κατεστημένων δυνάμεων. Η συζήτηση για τις σχέσεις Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας βασίζεται σε μεγάλο βαθμό ακριβώς σε αυτή τη λογική: στον τρόπο με τον οποίο η μεταβολή της ισορροπίας ισχύος επηρεάζει τις αντιλήψεις, τους φόβους και τις στρατηγικές επιλογές των κρατών.
Παράλληλα, η αποτροπή παραμένει θεμελιώδες στοιχείο και για μικρότερα κράτη. Χώρες που δεν διαθέτουν τους πόρους ή το μέγεθος των μεγάλων δυνάμεων επιδιώκουν συχνά να αντισταθμίσουν τις αδυναμίες τους μέσω συμμαχιών, τεχνολογικής υπεροχής, ναυτικής ισχύος ή της δημιουργίας αξιόπιστης αμυντικής ικανότητας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο στόχος δεν είναι η στρατιωτική υπεροχή αλλά η αύξηση του κόστους οποιασδήποτε επιθετικής ενέργειας.
Από αυτή την άποψη, η εμπειρία της Ελλάδας κατά την περίοδο του Καποδίστρια παρουσιάζει αξιοσημείωρες αναλογίες με τη στρατηγική θέση πολλών σύγχρονων κρατών. Όπως το νεοσύστατο ελληνικό κράτος του 1828 δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί στρατιωτικά την Οθωμανική Αυτοκρατορία σε απόλυτους αριθμούς, έτσι και σήμερα πολλά κράτη βασίζουν την ασφάλειά τους όχι στην αριθμητική υπεροχή αλλά στην αξιοπιστία της αποτροπής τους.
Η κρίση της Σάμου δείχνει ότι η αποτροπή δεν είναι αποκλειστικά προϊόν της πυρηνικής εποχής. Είναι μια διαχρονική στρατηγική λογική που στηρίζεται στην κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, της πολιτικής βούλησης και της ψυχολογίας των διεθνών σχέσεων.
Ο Καποδίστριας δεν χρησιμοποίησε τον όρο «αποτροπή». Ωστόσο, η πρακτική που εφάρμοσε το 1828 ανταποκρίνεται εντυπωσιακά στις βασικές αρχές που οι θεωρητικοί των στρατηγικών σπουδών θα διατύπωναν περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα. Η δύναμη δεν χρησιμοποιήθηκε ως αυτοσκοπός. Χρησιμοποιήθηκε ως μέσο επηρεασμού αποφάσεων και διαμόρφωσης πολιτικών αποτελεσμάτων.
Η λογική της αποτροπής που διακρίνεται στη Σάμο το 1828 δεν εξαφανίστηκε με τον θάνατο του Καποδίστρια. Επανεμφανίσθηκε σε διαφορετικές ιστορικές συγκυρίες, από την παρουσία του Αβέρωφ στους Βαλκανικούς Πολέμους έως τις κρίσεις του Αιγαίου το 1987 και το 1996.
Αυτό ακριβώς αποτελεί τη βαθύτερη σύνδεση ανάμεσα στη Σάμο του 1828 και στη σύγχρονη γεωπολιτική πραγματικότητα. Οι μορφές της ισχύος μεταβάλλονται. Οι τεχνολογίες αλλάζουν. Τα κράτη όμως εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν το ίδιο θεμελιώδες στρατηγικό ερώτημα:
Πώς μπορεί να αποτραπεί μια σύγκρουση πριν αυτή ξεσπάσει;
Η διαχρονική σημασία της αποτροπής στην ελληνική στρατηγική
Η κρίση της Σάμου το 1828 δεν αποτελεί απλώς ένα επεισόδιο των τελευταίων χρόνων της Ελληνικής Επανάστασης. Αναδεικνύει μια στρατηγική λογική που επανεμφανίσθηκε πολλές φορές στην ελληνική ιστορία: τη χρήση της στρατιωτικής ισχύος όχι ως αυτοσκοπού, αλλά ως μέσου διαμόρφωσης πολιτικών και διπλωματικών αποτελεσμάτων.
Η λογική της αποτροπής δεν περιορίστηκε στην εποχή του Καποδίστρια. Αντίθετα, επανεμφανίσθηκε επανειλημμένα στην ελληνική στρατηγική ιστορία.
Κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους, το θωρηκτό Αβέρωφ υπό τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη εξασφάλισε την ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο. Η σημασία του δεν βρισκόταν μόνο στις νίκες των ναυμαχιών της Έλλης και της Λήμνου, αλλά και στο γεγονός ότι περιόρισε δραστικά την ελευθερία ενεργείας του οθωμανικού στόλου, λειτουργώντας ως ισχυρό μέσο αποτροπής.11Χρήστος Λυμπέρης, Εθνική Στρατηγική και Χειρισμός Κρίσεων (Αθήνα: Ποιότητα, 2009).
Κατά τον 20ό αιώνα, η αποτροπή αποτέλεσε βασικό στοιχείο της ελληνικής στρατηγικής έναντι της Τουρκίας. Στις κρίσεις του 1976 και του 1987, η κινητοποίηση των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων και η σαφής πολιτική βούληση αντίδρασης συνέβαλαν στην αποφυγή στρατιωτικής σύγκρουσης. Η χρήση ισχύος δεν υπήρξε αναγκαία, επειδή η πιθανότητα χρήσης της κρίθηκε επαρκώς αξιόπιστη ώστε να επηρεάσει τους υπολογισμούς της άλλης πλευράς.
Ανάλογη ήταν και η περίπτωση της κρίσης των Ιμίων το 1996. Παρά το γεγονός ότι η κρίση έφθασε πολύ κοντά σε πολεμική αναμέτρηση, ο τελικός στόχος και των δύο πλευρών παρέμεινε η αποφυγή ενός γενικευμένου πολέμου12Χρήστος Ζιώγας, «Οι ελληνοτουρκικές κρίσεις του 1976, 1987 και 1996», Επετηρίδα Μεσογειακών Σπουδών (2021)..
Η κρίση ανέδειξε ταυτόχρονα τόσο τη σημασία όσο και τα όρια της αποτροπής, υπενθυμίζοντας ότι η αξιοπιστία, η πολιτική βούληση και η αποτελεσματική διαχείριση κρίσεων αποτελούν απαραίτητα στοιχεία της στρατηγικής ισχύος ενός κράτους 13Άγγελος Συρίγος, Ελληνοτουρκικές Σχέσεις (Αθήνα: Πατάκης, 2016).
Αντίθετα, κατά την κρίση του Oruc Reis το 2020, η ανάπτυξη ισχυρών ναυτικών και αεροπορικών δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο συνέβαλε στην αποφυγή ένοπλης αναμέτρησης και επιβεβαίωσε ότι η αποτροπή εξακολουθεί να αποτελεί βασικό εργαλείο της ελληνικής στρατηγικής.
Από τη Σάμο του 1828 έως το Αιγαίο του 20ού και του 21ου αιώνα, η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι η αποτροπή δεν ταυτίζεται με την πολεμική αναμέτρηση. Αντιθέτως, η επιτυχία της μετριέται συχνά από το γεγονός ότι η σύγκρουση δεν πραγματοποιείται. Η ισχύς αποκτά τη μεγαλύτερη αξία της όταν επηρεάζει τις αποφάσεις του αντιπάλου χωρίς να χρειασθεί να χρησιμοποιηθεί στη διεξαγωγή πολέμου. Η αποτροπή αποσκοπεί στο να καταστήσει τον πόλεμο περιττό.
Παρά τις διαφορές των εποχών, η θεμελιώδης αρχή παραμένει η ίδια: η ισχύς αποκτά τη μεγαλύτερη αξία της όταν επηρεάζει τις αποφάσεις του αντιπάλου χωρίς να χρειασθεί να χρησιμοποιηθεί σε πόλεμο.
Η ιστορική αυτή συνέχεια επιτρέπει να εξετασθεί η περίπτωση της Σάμου όχι μόνο ως ένα γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης αλλά και ως ένα πρώιμο παράδειγμα στρατηγικής λογικής που εξακολουθεί να εμφανίζεται στις διεθνείς σχέσεις μέχρι σήμερα.
Συμπεράσματα
Η μελέτη της κρίσης της Σάμου το 1828 επιτρέπει μια διαφορετική προσέγγιση της προσωπικότητας και της πολιτικής δράσης του Ιωάννη Καποδίστρια. Η ιστοριογραφία έχει δικαιολογημένα εστιάσει στη συμβολή του ως ιδρυτή του ελληνικού κράτους, οργανωτή της διοίκησης και κορυφαίου διπλωμάτη της εποχής του. Ωστόσο, η ανάλυση των γεγονότων του 1828 αναδεικνύει και μια λιγότερο προβεβλημένη διάσταση της σκέψης του: την ικανότητά του να αντιλαμβάνεται τη στρατιωτική ισχύ ως εργαλείο πολιτικής και διπλωματίας.
Ο Καποδίστριας δεν υπήρξε στρατηγός. Δεν διοίκησε στρατεύματα στο πεδίο της μάχης ούτε διακρίθηκε για προσωπικά στρατιωτικά κατορθώματα. Εντούτοις, διέθετε μια βαθιά κατανόηση των διεθνών ισορροπιών και του τρόπου με τον οποίο η ισχύς μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την επίτευξη πολιτικών σκοπών. Η εμπειρία του στο Συνέδριο της Βιέννης, η συμμετοχή του στη διαμόρφωση της μεταναπολεόντειας ευρωπαϊκής τάξης και η θητεία του στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία τον είχαν πείσει ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις αποκτούν πραγματική αξία μόνο όταν εντάσσονται σε μια ευρύτερη στρατηγική επιδίωξη.
Η κρίση της Σάμου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίληψης. Αντιμέτωπος με τις πληροφορίες για επικείμενη οθωμανική επιχείρηση κατά του νησιού, ο Καποδίστριας δεν επέλεξε την παθητική αναμονή ούτε επιδίωξε μια γενικευμένη στρατιωτική αναμέτρηση. Αντίθετα, χρησιμοποίησε τον ελληνικό στόλο για να προβάλει ισχύ, να ενισχύσει την ελληνική παρουσία στο Ανατολικό Αιγαίο και να επηρεάσει τους υπολογισμούς της άλλης πλευράς.
Η επιχείρηση του Μιαούλη και του Κανάρη στο Καρά Μπαμπά δεν είχε ως αποτέλεσμα μια μεγάλη ναυμαχία. Ακριβώς σε αυτό όμως έγκειται η στρατηγική της σημασία. Σκοπός της δεν ήταν η καταστροφή του αντιπάλου αλλά η μεταβολή της συμπεριφοράς του. Η επιτυχία της μετρήθηκε όχι μόνο από την καταστροφή των δύο οθωμανικών πλοίων αλλά και από το γεγονός ότι συνέβαλε στην αποτροπή μιας επιχείρησης που θα μπορούσε να μεταβάλει δυσμενώς τη θέση της Ελλάδας στο Ανατολικό Αιγαίο.
Η περίπτωση της Σάμου καταδεικνύει επίσης ότι η αποτροπή δεν αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα της σύγχρονης εποχής. Παρότι η θεωρητική της διατύπωση συνδέθηκε με τον Ψυχρό Πόλεμο και τη στρατηγική των πυρηνικών όπλων, οι βασικές της αρχές είναι πολύ παλαιότερες. Η προσπάθεια επηρεασμού των αποφάσεων ενός αντιπάλου μέσω της προβολής αξιόπιστης ισχύος αποτελεί διαχρονικό στοιχείο της διεθνούς πολιτικής.
Από αυτή την άποψη, η δράση του Καποδίστρια παρουσιάζει αξιοσημείωτες ομοιότητες με μεταγενέστερες μορφές αποτρεπτικής στρατηγικής. Όπως και στη σύγχρονη εποχή, το ζητούμενο δεν ήταν η αδιάκοπη χρήση της βίας αλλά η δημιουργία των προϋποθέσεων εκείνων που θα καθιστούσαν τη χρήση της λιγότερο πιθανή ή λιγότερο συμφέρουσα για τον αντίπαλο.
Παράλληλα, η μετάβαση από τη Σάμο στην Πέτρα και από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στις διπλωματικές διαπραγματεύσεις αποκαλύπτει μια ακόμη σημαντική διάσταση της στρατηγικής σκέψης του πρώτου Κυβερνήτη. Ο Καποδίστριας αντιλαμβανόταν ότι οι στρατιωτικές επιτυχίες δεν αποτελούν αυτοσκοπό. Η αξία τους έγκειται στη δυνατότητά τους να δημιουργούν πολιτικά αποτελέσματα, να ενισχύουν τη διαπραγματευτική θέση ενός κράτους και να συμβάλλουν στη διαμόρφωση ενός ευνοϊκότερου διεθνούς περιβάλλοντος.
Το τελικό αποτέλεσμα δικαίωσε σε μεγάλο βαθμό αυτή τη στρατηγική. Η Ελλάδα εισήλθε στις κρίσιμες διαπραγματεύσεις των ετών 1829–1830 όχι ως μια αποδυναμωμένη εξέγερση αλλά ως μια πολιτική οντότητα που διέθετε κυβέρνηση, διοίκηση, ένοπλες δυνάμεις και σαφή πολιτική βούληση. Η διεθνής αναγνώριση της ανεξαρτησίας της δεν υπήρξε αποκλειστικά προϊόν στρατιωτικών επιτυχιών ούτε αποκλειστικά αποτέλεσμα διπλωματικών πρωτοβουλιών. Υπήρξε το αποτέλεσμα του συνδυασμού στρατιωτικής ισχύος, πολιτικής διορατικότητας και διπλωματικής δράσης.
Δύο σχεδόν αιώνες μετά, το παράδειγμα του Καποδίστρια εξακολουθεί να διατηρεί την επικαιρότητά του. Σε έναν κόσμο όπου οι μορφές της ισχύος μεταβάλλονται συνεχώς αλλά οι βασικές αρχές της διεθνούς πολιτικής παραμένουν αναλλοίωτες, η κρίση της Σάμου υπενθυμίζει ότι η στρατηγική δεν αφορά μόνο τη διεξαγωγή πολέμων. Αφορά πρωτίστως την ικανότητα ενός κράτους να διαμορφώνει συνθήκες ασφάλειας και να επηρεάζει το περιβάλλον του προς όφελός του.
Ίσως γι’ αυτό το σημαντικότερο δίδαγμα που προκύπτει από τη δράση του Καποδίστρια να μην αφορά τις μάχες που δόθηκαν, αλλά εκείνες που αποφεύχθηκαν. Η μεγαλύτερη επιτυχία της στρατηγικής του δεν ήταν μια εντυπωσιακή στρατιωτική νίκη. Ήταν η κατανόηση ότι η ισχύς αποκτά το μέγιστο πολιτικό της νόημα όταν συμβάλλει στην αποτροπή της σύγκρουσης και στη δημιουργία των προϋποθέσεων για μια βιώσιμη ειρήνη.
Βιβλιογραφία
Πρωτογενείς Πηγές
- Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 31, 18 Απριλίου 1828.
- Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 45, 9 Ιουνίου 1828.
- Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 63, 29 Αυγούστου 1828,
- Καποδίστριας, Ιωάννης. Επιστολή προς Κωνσταντίνο Κανάρη, 28 Μαρτίου 1828.
Δευτερογενείς Πηγές
- Δαφνής Γρηγόριος, Ιωάννης Καποδίστριας, Η γέννεση του Ελληνικού κράτους, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα. 1976
- Ζιώγας Χρήστος, Οι ελληνοτουρκικές κρίσεις του 1976, 1987 & 1996, Επετηρίδα Μεσογειακών σπουδών, 2021
- Λυμπέρης Χρηστος, Εθνική Στρατηγική & Χειρισμός κρίσεων, Ποιότητα, Αθήνα, 2009
- Συρίγος Άγγελος, Ελληνοτουρκικές σχέσεις, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, 2016
- Allison, Graham. Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap? Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2017.
- Anderson, M. S. The Eastern Question 1774–1923. London: Macmillan, 1966.
- Brewer, David. The Greek War of Independence. London: John Murray, 2001.
- Brodie, Bernard. Strategy in the Missile Age. Princeton: Princeton University Press, 1959.
- Crawley, C. W. (ed.). The New Cambridge Modern History, Vol. IX. Cambridge: Cambridge University Press, 1965, 640–645.
- Dakin, Douglas. The Greek Struggle for Independence 1821–1833. Berkeley: University of California Press, 1973, 233–236
- Schelling, Thomas C. Arms and Influence. New Haven: Yale University Press, 1966, 69–91
- Woodhouse, C. M. The Philhellenes. London: Hodder and Stoughton, 1969.
