Γράφει ο Γεράσιμος Λειβαδάς
Πολλά είναι γνωστά για τους 125 Έλληνες πτυχιούχους που μεταφέρθηκαν τον Δεκέμβριο του 1945 στο Παρίσι με το θρυλικό Νεοζηλανδέζικο ατμόπλοιο “Mataroa”. Όμως, υπήρξε και μία δεύτερη αποστολή άλλων 39 υποτρόφων με ένα άλλο πλοίο που δυστυχώς έμεινε στην αφάνεια. (Σχετικό άρθρο μπορείτε να διαβάσετε ΕΔΩ)
Το ταξίδι με το Σουηδικό κρουαζιερόπλοιο Gripsholm αποτελούσε την δεύτερη ομαδική διαφυγή υποτρόφων, μετά από την περίφημη πρώτη, που πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 1945 με το Mataroa που παρέλαβε 125 υποτρόφους από τον Πειραιά και τους μετέφερε στον Τάραντα της νοτίου Ιταλίας και στη συνέχεια το ταξίδι συνεχίστηκε σιδηροδρομικώς προς στο Παρίσι. Οι περισσότεροι από τους υποτρόφους αυτούς έμελε να εξελιχθούν σε σημαντικές προσωπικότητες στην επιστήμη, τη φιλοσοφία, την αρχιτεκτονική και την τέχνη, πρωτοστάτησαν στους τομείς ενδιαφέροντος τους, απέκτησαν παγκόσμια εμβέλεια και προέβαλαν την Ελλάδα διεθνώς. Το πρώτο αυτό ταξίδι αποτέλεσε σταθμό στην Ελληνική κουλτούρα, γράφτηκαν πολλά γι’ αυτό, ενώ παράλληλα αποτέλεσε αντικείμενο αμφισβήτησης όσον αφορά τον σκοπό του.
Ήταν 6 Φεβρουαρίου του 1946, όταν το 20 ετών Σουηδικό πολυτελές κρουαζιερόπλοιο, MS Gripsholm, ξεκίνησε αθόρυβα από το λιμάνι του Πειραιά με προορισμό την Μασσαλία μεταφέροντας τους 39 Έλληνες πτυχιούχους σε μία αναζήτηση για μία νέα ζωή. Δεν ήθελαν απλά να φύγουν από την Ελλάδα, το σχέδιό τους ήταν να εξελιχθούν και να γυρίσουν πιο ώριμοι, πιο σοφοί, πιο ανθρώπινοι.
Η Ελλάδα βρισκόταν την εποχή εκείνη σε ένα μεταίχμιο ανάμεσα στις στάχτες του πολέμου που είχε τελειώσει, και τη βαριά σκιά του εμφυλίου που όλοι φοβόντουσαν ότι σύντομα θα ακολουθήσει. Η πανηγυρική ατμόσφαιρα και το παραλήρημα του ενθουσιασμού της απελευθέρωσης την 12η Οκτωβρίου του 1944 είχε σβήσει γρήγορα, με την ολέθρια εμφύλια σύγκρουση των Δεκεμβριανών, δύο μήνες αργότερα. Ολόκληρο το 1945 η χώρα βρισκόταν στην δίνη της Λευκής Τρομοκρατίας με συγκρούσεις και αιματηρά επεισόδια και από τις δύο πλευρές, με την συμμετοχή των βρετανικών στρατευμάτων υπέρ των Κυβερνητικών δυνάμεων.
Μέσα σε αυτό το κλίμα φόβου και αβεβαιότητας το Γαλλικό Ινστιτούτο που λειτουργούσε στην Αθήνα από το 1915, αποφάσισε να αναστήσει το πρόγραμμα χρηματοδότησης Ελλήνων υποτρόφων για σπουδές στην Γαλλία, κάτι που είχε ξεκινήσει από καιρό, αλλά διακόπηκε μετά το 1939 λόγω του Πολέμου.
Η γαλλική γλώσσα και κουλτούρα έχουν διαδραματίσει διαχρονικά κεντρικό ρόλο στον παγκόσμιο πολιτισμό αποτελώντας την κύρια πύλη της πολιτιστικής διπλωματίας της Γαλλίας. Η εξάπλωσή τους δεν ήταν αποτέλεσμα μόνο της φιλοσοφίας και των τεχνών, αλλά και της οργανωμένης πολιτικής διπλωματίας που άσκησε η Γαλλία μέσω του αποικιοκρατικού της παρελθόντος και θεσμών όπως η Alliance Française και το Γαλλικό Ινστιτούτο.
Το έργο ήταν στενά συνδεδεμένο με τους επιθετικούς αποικιακούς στόχους της Τρίτης Γαλλικής Δημοκρατίας, όταν η Γαλλία πίστευε ότι θα μπορούσε να διαδώσει τον πολιτισμό στις αποικίες και να προωθήσει το γαλλικό αυτοκρατορικό της μεγαλείο διαδίδοντας ή και επιβάλλοντας τη γλώσσα της διεθνώς.
Η Alliance Française (ιδρύθηκε το 1883) ήταν ένας σημαντικός εταίρος στην προσπάθεια διάδοσης της γαλλικής γλώσσας και του πολιτισμού διεθνώς, συχνά δουλεύοντας παράλληλα με το Γαλλικό Ινστιτούτο. Έβλεπαν με φόβο αντίστοιχες κινήσεις τόσο των Γερμανών όσο και των Άγγλων1Alliance française, association nationale. Reconnue d’utilite publique pour la propagation de la langue française dans les colonies et a l’Etranger, Siege du Comite, Tours, 1894. Οι ιδρυτές του ήταν μεταξύ άλλων ο Louis Pasteur, ο Ferdinand de Lesseps και ο Ιούλιος Βερν. Στην Αθήνα, τον Πειραιά και τα περίχωρα, διατηρούσε τμήματα εκμάθησης Γαλλικής Γλώσσας2Εφημερίδα Η Ελληνική Ώρα, 15 Σεπτεμβρίου 1945.
Το Γαλλικό Ινστιτούτο ιδρύθηκε το 1907 με πρωτοβουλία του Υπουργείου Εξωτερικών της Γαλλίας (Ministère des Affaires étrangères), δημιουργήθηκε ως μέρος της στρατηγικής του γαλλικού κράτους για “πολιτιστική ακτινοβολία” (rayonnement culturel), δηλαδή για τη διατήρηση και ενίσχυση της διεθνούς επιρροής της Γαλλίας μέσω της γλώσσας, του πολιτισμού και της εκπαίδευσης. Η κίνηση αυτή οφείλεται κυρίως στον πολιτικό ανταγωνισμό της εποχής με άλλες δυνάμεις, όπως η Βρετανία και η Γερμανία, αλλά και οι ανερχόμενες Η.Π.Α.
Την αποστολή Ελλήνων επιστημόνων στο Παρίσι οργάνωσε η Γαλλική Κυβέρνηση, με τη συνεργασία του ελληνικού κράτους, υπό την σθεναρή καθοδήγηση του Οκτάβιου Μερλιέ — ελληνιστή, διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, και βαθύ γνώστη του ελληνικού πνεύματος. Ο Μερλιέ, γεννημένος στο Roubaix της βόρειας Γαλλίας, είχε κάνει την Αθήνα πατρίδα του. Μαζί με τη σύζυγό του, Μέλπω Λογοθέτη, μουσικολόγο και λαογράφο, ίδρυσαν το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο που αργότερα μετεξελίχθηκε στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών.
Σε εκείνο το ταξίδι, το Gripsholm μετέφερε 39 Έλληνες υπότροφους: Είκοσι επτά με υποτροφία της Γαλλικής κυβέρνησης, δέκα καλυπτόμενοι από την Ελληνική κυβέρνηση, και δύο γυναίκες συζύγους υποτρόφων, που ταξίδευαν με ίδια έξοδα.
Ήταν κυρίως πτυχιούχοι της Γαλλικής Φιλολογίας, γιατροί, αρχαιολόγοι, μουσικοί — ανάμεσά τους ο διακεκριμένος πιανίστας Μάριος Λάσκαρης και η αρχαιολόγος Ιωάννα Κωνσταντίνου. Μεταξύ αυτών ήταν και ο πτυχιούχος της Ιατρικής Αθανάσιος (Άθως) Τριγλιανός, μετέπειτα διακεκριμένος καθηγητής ΩΡΛ στο Πανεπιστήμιο των Παρισίων. Δώδεκα από αυτούς είχαν αποφοιτήσει από το Τμήμα Γαλλικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μαζί τους δεν κουβαλούσαν απλώς πτυχία, αλλά και την υπόσχεση μιας άλλης Ελλάδας — μορφωμένης, δημιουργικής, ελεύθερης.
Το Gripsholm αποβίβασε τους Έλληνες υποτρόφους στην Μασσαλία και αναχώρησε για την Νέα Υόρκη με 676 επιβάτες εκ των οποίων 257 γυναίκες που ταξίδεψαν για να συναντήσουν τους συζύγους τους στην Αμερική3Εφημερίδα Rouge-Midi: 9 Φεβρουαρίου 1946.
Το MS Gripsholm, που είχε διακριθεί στον πόλεμο ως ουδέτερο πλοίο ανταλλαγής αιχμαλώτων και διπλωματών, επανεμφανιζόταν τώρα με νέα αποστολή: να μεταφέρει ελπίδες και όνειρα, τυλιγμένα σε βαλίτσες νέων επιστημόνων.
Ήταν όμως η δεύτερη αποστολή υποτρόφων, μετά από εκείνη του θρυλικού Mataroa. Ο μύθος αυτού του εγχειρήματος, κυρίως λόγω του πολλαπλάσιου αριθμού των υποτρόφων που μετέφερε το Mataroa, το γεγονός ότι ήταν η πρώτη τέτοια αποστολή, εκ των πραγμάτων συνδέθηκε μόνο με το Mataroa και άφησε το Gripsholm και την δεύτερη ομάδα έξω από την αίγλη που περιέλαβε την πρώτη αποστολή.
Το Gripsholm, μπορεί να μην απέκτησε τη φήμη του Mataroa, όμως το έργο του υπήρξε εξίσου βαθύ. Δεν μετέφερε αιχμαλώτους, ούτε διπλωματικούς υπαλλήλους όπως είχε κάνει μέχρι το 1945 ως το πλοίο της Ελπίδας ταξιδεύοντας από τις ΗΠΑ μέχρι την Ινδία και για το οποίο εγχείρημα έμεινε γνωστό. Μετέφερε όμως το μέλλον — την επόμενη γενιά της ελληνικής διανόησης, της παιδείας και της πολιτιστικής αναγέννησης. Μία άγνωστη δεύτερη Ελπίδα για την Ελλάδα αυτή τη φορά. Και φθάνοντας στη Μασσαλία, δεν έδεσε απλώς σε μια αποβάθρα για να αποβιβάσει κάποιους επιβάτες. Έφερε μια Ελλάδα που δεν ήθελε απλά να φύγει, αλλά να επιστρέψει πίσω ισχυρότερη, πιο μορφωμένη και να μεγαλουργήσει.
Πολλοί ανέφεραν ότι το Γαλλικό Ινστιτούτο και ειδικότερα ο Μερλιέ, βοήθησε αριστερούς να γλιτώσουν από τον βίαιο διωγμό του δικτύου φιλομοναρχικών παραστρατιωτικών οργανώσεων. Υπήρξε βέβαια η παρέμβαση της “Ενώσεως Τραυματιών Αθηνών 1940-1941” ώστε να προτιμηθούν τα μέλη της Ενώσεως, και μάλλον έγινε αποδεκτό από το Γαλλικό Ινστιτούτο4Εφημερίδα Ελεύθερη Ελλάδα, 31 Αυγούστου 1945, Ελευθερία 2 Σεπτεμβρίου 1945 και Ελευθερία 14 Σεπτεμβρίου 1945. Η αλήθεια όμως για το θέμα είναι κάπως διαφορετική. Όλοι οι υπότροφοι είχαν επιλεγεί μετά από συνεντεύξεις αφού 900 άτομα είχαν υποβάλλει αίτηση με τα βιογραφικά τους μέχρι τα μέσα Σεπτεμβρίου του 45 καταθέτοντας πλήρες πλάνο για τις σπουδές που ήθελαν να ολοκληρώσουν στην Γαλλία μαζί με τις απαραίτητες συστατικές επιστολές. Αρκετοί είχαν σπουδάσει Γαλλική φιλολογία στην Ελλάδα. Οι αρχιτέκτονες Κακούρης και Τσαούσης είχαν ήδη σπουδάσει στην Baux Arts στο Παρίσι, ενώ αρκετοί ήταν εκείνοι οι οποίοι σπούδαζαν στην Γαλλία και αναγκάστηκαν να επιστρέψουν στην Ελλάδα λόγω της έκρηξης του πολέμου (γλύπτρια Ραφτοπούλου, Ιστορικός Τέχνης Προκοπίου κ.αλ.)
Δεν ήταν όμως μόνο αυτό το ταξίδι που συνέδεε το Gripsholm με την Ελλάδα. Στις 2 Ιουνίου 1945 το Gripsholm είχε μεταφέρει την πρώτη αποστολή βοήθειας από 500 τόνους ρουχισμού που είχε συλλέξει η United National Clothing Collection με προορισμό τους ενδεείς της Γιουγκοσλαβίας, της Ελλάδος και της Ιταλίας. Η επιτυχία του σχεδίου αυτού, συνέτεινε ώστε δύο χρόνια αργότερα να διαμορφωθεί το Σχέδιο Marshall, που συνέχισε την υποστήριξη της Ευρώπης για πολλά χρόνια. Στις 28 Αυγούστου επαναλήφθηκε το ταξίδι με άλλους 500 τόνους προμηθειών και 10 φορτηγά αυτοκίνητα, δωρεά του Ερυθρού Σταυρού αλλά και κιβώτια από ιδιώτες Ελληνοαμερικανούς προς τους συγγενείς τους. Με το πλοίο αυτό ταξίδεψαν και 12 διπλωματικοί υπάλληλοι της Ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον, 44 διδασκάλισσες αγγλικών για τα σχολεία της Ελλάδος και της Μέσης Ανατολής, αλλά και 727 Ιταλοί και Έλληνες, που είχαν παραμείνει στο Ellis Island ως ανεπιθύμητοι, κυρίως Ιταλοί μαφιόζοι. Μεταξύ αυτών, αναφέρεται και ο αρχιμαφιόζος Lucky Luciano, όμως αυτό δεν τεκμηριώνεται. Επίσης, μεταφέρθηκαν και 500 μέλη και εργαζόμενοι του “Οργανισμού Περιθάλψεως και Αποκαταστάσεως των Ηνωμένων Εθνών”, γνωστή ως UNRRA, οι οποίοι επιβιβάστηκαν στην Νάπολη με προορισμό τον Πειραιά για να εργαστούν στον προγραμματισμό, τον συντονισμό, την διαχείριση και την μέριμνα των μέτρων περίθαλψης των θυμάτων πολέμου σε τομείς όπως η σίτιση, τα καύσιμα, η ένδυση και άλλες βασικές ανάγκες, όπως η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη5Αρχεία Ηνωμένων Εθνών Φακ. S-1302-0000-4055-00001.
Επιστρέφοντας από μία αποστολή στην Ινδία, το Gripsholm κατέπλευσε στον Πειραιά από όπου, χωρίς να δέσει σε αποβάθρα, παρέλαβε 365 Έλληνες, κατόχους Αμερικανικής υπηκοότητας που είχαν παραμείνει εγκλωβισμένοι καθ’ όλη την διάρκεια του πολέμου στην Ελλάδα. Η επιβίβαση των Ελληνοαμερικανών πραγματοποιήθηκε με λάντσες αφού το λιμάνι είχε βομβαρδιστεί και πολλά καράβια ήταν ακόμη μισοβυθισμένα . Απέπλευσε στις 20 Ιουλίου του 1945 και επέστρεψε στην Νέα Υόρκη στις 2 Αυγούστου.
Στις 13 Σεπτεμβρίου 1945 το πλοίο επανάκαμψε στον Πειραιά από την Νέα Υόρκη μεταφέροντας 482 περίπου ξένους επιβάτες, 118 Έλληνες απελαυνόμενους ναυτικούς που είχαν εισέλθει παράνομα στις Η.Π.Α. κατά την διάρκεια του πολέμου και 30,000 ταχυδρομικά δέματα. Ανάμεσά τους ο πρώην δήμαρχος Αθηναίων και υπουργός στην κυβέρνηση Κορυζή, Κώστας Κοτζιάς, ο οποίος είχε διαφύγει στην Αμερική με την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων.
Με το ίδιο πλοίο κατέφθασε και ο επίσης πρώην υπουργός Αριστείδης Δημητράτος ο οποίος στην Αμερική είχε ιδρύσει το Εργατικό Κόμμα Ελλάδος, ο Ιωάννης Διάκος, ο εξ απορρήτων του Ι. Μεταξά ο οποίος το 1941 είχε διαφύγει στην Αλεξάνδρεια και ο πρώην βενιζελικός στρατιωτικός Πολύμερος Μοσχοβίτης ο οποίος και αυτός διέφυγε στην Αίγυπτο, εξορίστηκε από τους Βρετανούς στην Ινδία από όπου διέφυγε και πάλι και είχε εγκατασταθεί στην Νέα Υόρκη. Εκεί εξέδιδε την εβδομαδιαία εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος6Εφημερίδα Εμπρός, 9 και 13 Σεπτεμβρίου 19456. Το Gripsholm επέστρεψε στην Νέα Υόρκη στις 10 Οκτωβρίου 19457Εφημερίδα Hellas 7 Σεπτεμβρίου 1945.
Στις 17 Δεκεμβρίου του 1945 το Gripsholm κατέπλευσε στην Νέα Υόρκη με 1,490 επιβάτες από διάφορα λιμάνια της Μεσογείου. Μεταξύ αυτών και η δεύτερη ομάδα Ελληνοαμερικανών που είχαν βρεθεί στην Ελλάδα και αδυνατούσαν να επιστρέψουν στην νέα τους πατρίδα. Με την αποβίβασή τους όλοι ανακρίθηκαν από το FBI 8Εφημερίδα The New York Times, 18 Δεκεμβρίου 1945. Το Gripsholm είχε επιλεγεί από τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό για την μεταφορά χιλιάδων δεμάτων από την Αμερική προς τον Ελληνικό λαό τον Δεκέμβριο του 1945, όμως την τελευταία στιγμή το πλοίο αντικαταστάθηκε από το φορτηγό John W. Gates.
