Γράφει η Αλεξάνδρα Βλάχου
Όταν η τέχνη και η ιστορία υποκλίνονται στη γυναίκα, δεν είναι τυχαίο που τα υψηλότερα ιδεώδη, οι αξίες και οι πιο σύνθετες έννοιες λαμβάνουν μορφή θηλυκή. Είναι σαν η ανθρώπινη ψυχή να αναγνωρίζει διαισθητικά πως η αντοχή, η επιμονή και η θυσία έχουν γυναικείο πρόσωπο.
Στην ελληνική παράδοση, η θάλασσα —αιώνια τροφός και ταυτόχρονα αδάμαστη δύναμη— είναι γένους θηλυκού. Ίσως γι’ αυτό η σχέση της γυναίκας με το ναυτικό γίγνεσθαι της πατρίδας μας δεν υπήρξε ποτέ δευτερεύουσα· υπήρξε δομική, ουσιαστική και αδιάρρηκτη, μια σχέση σφυρηλατημένη με αλμύρα και υπερηφάνεια.
Σπουδαίοι πίνακες του 19ου αιώνα, στην καρδιά του Ρομαντισμού, αποτύπωσαν το Έθνος με γυναικεία μορφή. Στο εμβληματικό έργο του Eugène Delacroix, «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», η πατρίδα απεικονίζεται ως γυναίκα που στέκει πάνω στα συντρίμμια και κρατά το βάρος της ιστορίας, με το βλέμμα να παραμένει καθαρό, στραμμένο προς το μέλλον. Έργο του και η «Ελευθερία οδηγεί τον λαό» όπου η γυναίκα δεν ακολουθεί — ηγείται. Με τη σημαία υψωμένη μέσα στον καπνό της μάχης, γίνεται η ίδια η ορμή της ιστορίας, η κινητήριος δύναμη που σπρώχνει έναν ολόκληρο λαό προς την υπέρβαση.
Ο Θεόδωρος Βρυζάκης, ο «ζωγράφος της Επανάστασης», απεικόνισε την Ελλάδα ως γυναίκα στο έργο «Η Ελλάς Ευγνωμονούσα» (1858), όπου η πατρίδα στέκεται όρθια, ευγνώμων προς τους ήρωες, με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον — μια ενσάρκωση της αντοχής, της αναγέννησης και της λευτεριάς. Αυτή τη «Λευτεριά» ύμνησε ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός και μελοποίησε αργότερα ο Νικόλαος Μάντζαρος, χαρίζοντας στον Ελληνισμό τον Εθνικό μας Ύμνο.
Η τέχνη αναγνώρισε πως η επανάσταση και η ελευθερία απαιτούν γυναικείο πρόσωπο για να αποδώσουν όσο το δυνατόν πιο πιστά το μεγαλείο της ψυχής. Η γυναικεία παρουσία, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στον καμβά· μετουσιώθηκε σε πράξη μέσα στις φλόγες του Αγώνα. Στην Επανάσταση του 1821, η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα δεν υπήρξε απλώς μια καπετάνισσα, αλλά μια στρατηγική διάνοια που μετέτρεψε την προσωπική της περιουσία σε εθνικό οπλοστάσιο, ναυπηγώντας τον θρυλικό «Αγαμέμνονα». Η Μαντώ Μαυρογένους διέθεσε πλούτο, χρόνο και παιδεία στον Αγώνα, ασκώντας μια πρώιμη μορφή δημόσιας διπλωματίας προς τις αυλές της Ευρώπης. Η Δόμνα Βισβίζη, μετά τον ηρωικό θάνατο του συζύγου της, ανέλαβε η ίδια τη διοίκηση της «Καλομοίρας», συμμετέχοντας ενεργά σε ναυμαχίες και πολιορκίες, αποδεικνύοντας ότι η ηγεσία στη θάλασσα δεν γνωρίζει φύλο, παρά μόνο ικανότητα. «Σε αυτές τις γυναίκες, ο ήχος του κλειδιού που άνοιγε το σεντούκι των κοσμημάτων μετατράπηκε στον κρότο του κανονιού. Το κόσμημα έγινε καρίνα, η προίκα πυρίτιδα και η ιδιωτική θυσία δημόσιο αγαθό.»
Πέρα από τις επώνυμες ηρωίδες, υπήρξαν οι αφανείς καραβοκυράδες —οι θεματοφύλακες της Ύδρας, των Σπετσών και των Ψαρών. Όταν οι άνδρες θαλασσομαχούσαν, εκείνες διοικούσαν σπίτια, περιουσίες και επιχειρήσεις. Υπέγραφαν συμβόλαια, διαχειρίζονταν φορτία, εξασφαλίζοντας έτσι κοινωνική ευημερία και σταθερότητα. Ήταν, στην πραγματικότητα, οι πρώτες ουσιαστικές διαχειρίστριες της ναυτικής οικονομίας της χώρας.
Στα χρόνια των Βαλκανικών Πολέμων και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η προσφορά αυτή οργανώθηκε σε εράνους, σωματεία και δομές αλληλεγγύης. Η ναυτική ισχύς μιας χώρας μετριέται και στη δύναμη των μετόπισθεν, εκεί όπου η γυναίκα κράτησε την οικονομία και την κοινωνία όρθια κάτω από συνθήκες απόλυτης ένδειας.
Σήμερα, η παράδοση της γυναικείας παρουσίας συνεχίζεται, αλλάζει όμως μορφή. Η γυναίκα πλέον στέκεται με αυτοπεποίθηση στη γέφυρα, στο μηχανοστάσιο και στα γραφεία των μεγαλύτερων ναυτιλιακών εταιρειών. Τα στατιστικά στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: η Ελλάδα καταγράφει σήμερα από τα υψηλότερα ποσοστά γυναικείας συμμετοχής στη ναυτιλία παγκοσμίως.
Οι γυναίκες αποτελούν το 7,8% των εγγεγραμμένων ναυτικών μας, ένα ποσοστό που υπερβαίνει κατά πολύ τον παγκόσμιο μέσο όρο του 1,2%. Ο αριθμός τους έχει αυξηθεί εντυπωσιακά κατά 65,6% την τελευταία πενταετία, γεμίζοντας τις Ακαδημίες Εμπορικού Ναυτικού. Η ελληνική ναυτιλία στηρίζεται πλέον σε γυναίκες Πλοιάρχους και Μηχανικούς που συνδυάζουν τεχνοκρατική επάρκεια με διορατική ηγεσία.
Παράλληλα στο Πολεμικό Ναυτικό, οι γυναίκες Αξιωματικοί και Υπαξιωματικοί αποτελούν εγγύηση επιχειρησιακής ισχύος, τιμώντας έμπρακτα την παράδοση του «Μέγα το της Θαλάσσης Κράτος». Με αρετή και τόλμη υπηρετούν στα πλοία, επιτελεία, υπηρεσίες ξηράς, συμβάλλοντας καθοριστικά στην προστασία των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων σε μια εποχή έντονων γεωπολιτικών προκλήσεων. Κάθε φορά που η γαλανόλευκη υψώνεται στα πελάγη και τους ωκεανούς και ο Εθνικός μας Ύμνος αντηχεί, αξίζει να θυμόμαστε: η ναυτική ισχύς της Ελλάδας υπήρξε, σε κάθε κρίσιμη στιγμή, αποτέλεσμα και γυναικείων αποφάσεων, ενεργειών και θυσιών. Η τέχνη ανύψωσε τη γυναικεία μορφή ως ιδεώδες. Η ιστορία την κατέγραψε ως πράξη. Η σύγχρονη ναυτοσύνη τη βιώνει ως καθημερινή, άοκνη παρουσία. Σε έναν κλάδο που παγκοσμίως θεωρείται «ανδροκρατούμενος», η Ελλάδα αποδεικνύει ότι η ναυτική της παιδεία είναι πιο προοδευτική από όσο ίσως νομίζουμε. Χρόνια πολλά στις γυναίκες της θάλασσας και της στεριάς. Στις γυναίκες που κρατούν με σθένος και σοφία το τιμόνι της ζωής. Πρόσω ολοταχώς!
