Γράφει ο Γεράσιμος Λειβαδάς
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Στις 04:45 της 1ης Σεπτεμβρίου του 1939, το γερμανικό θωρηκτό Schleswig-Holstein βομβάρδισε την Πολωνική στρατιωτική βάση του Westerplatte στο Gdansk, ενώ σμήνη Junkers Ju 87 της Luftwaffe εξαπέλυαν βομβαρδισμό ενάντια στην ανοχύρωτη πόλη της Wielun, κοντά τότε στα γερμανικά σύνορα.
Οι πρωθυπουργοί της Αγγλίας Neville Chamberlain και της Γαλλίας Édouard Daladier, οι οποίοι είχαν συνυπογράψει με τον Adolf Hitler τη Συμφωνία του Μονάχου το 1938, επέδωσαν το πρωί της 3ης Σεπτεμβρίου του 1939 ξεχωριστά τελεσίγραφα μέσω των πρεσβευτών τους στο Βερολίνο. Με αυτά απαιτούσαν την άμεση απόσυρση των γερμανικών μονάδων που είχαν εισβάλει στην Πολωνία.
Η γερμανική απόκριση ήταν η απόλυτη απόρριψη των τελεσιγράφων, κατηγορώντας μάλιστα τη Βρετανία για την υποκίνηση της Πολωνίας σε σύγκρουση. Επιπλέον, υπερασπιζόταν τη ναζιστική εισβολή ως απαραίτητο αντίμετρο κατά των πολωνικών προκλήσεων. Μετά τη λήξη των προθεσμιών, η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία κήρυξαν τον πόλεμο στη ναζιστική Γερμανία στις 3 Σεπτεμβρίου του 1939.
Αυτή η ημερομηνία αποτελεί την ουσιαστική έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος συγκλόνισε την παγκόσμια κοινότητα για την επόμενη εξαετία, σπέρνοντας τον θάνατο, την πείνα και την καταστροφή.
Η πρώτη απώλεια πλοίου συνέβη την ίδια μέρα της κήρυξης του πολέμου. Το υποβρύχιο U-30 με κυβερνήτη τον Fritz-Julius Lemp, πιστεύοντας ότι το πλοίο που παρακολουθούσε έφερε πολεμικό εξοπλισμό, εξαπέλυσε επιτυχώς δύο τορπίλες κατά του επιβατικού ατμόπλοιου SS Athenia στον Ατλαντικό ωκεανό. Το SS Athenia με πλήρωμα 315 άνδρες, μετέφερε 1,103 επιβάτες από την Γλασκώβη στο Μόντρεαλ του Καναδά και βυθίστηκε περίπου 200 μίλια δυτικά των Εβρίδων νήσων της Σκωτίας με απώλεια 117 ατόμα.
Η πρώτη Ελληνική απώλεια ήταν το εμπορικό πλοίο “Κωστή” που χτύπησε σε γερμανική νάρκη στις 4 Σεπτέμβριου του 1939. Αποτελεί το πρώτο Γερμανικό κτύπημα με νάρκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η ΒΥΘΙΣΗ ΤΟΥ ΠΛΟΙΟΥ “ΚΩΣΤΗ”
Το Α/Τ “Κωστή” είχε αγορασθεί από τον Ιωάννη Χανδρή to 1937 ενώ έφερε το ίδιο όνομα από το 1931.
Τo πρωί της 4ης Σεπτεμβρίου του 1939 έπλεε στα νερά νότια της Σουηδίας κατευθυνόμενο από το Ρωσικό λιμάνι του Λένινγκραντ, σημερινή Αγία Πετρούπολη, προς την Βελγική Αμβέρσα μεταφέροντας ξυλοδοκούς για τις στοές των εκεί ανθρακωρυχείων. Παραπλέοντα γερμανικά πολεμικά πλοία ειδοποίησαν τον κυβερνήτη να αλλάξει πορεία και ενώ αρχικά συμμορφώθηκε, εν συνεχεία κατευθύνθηκε προς άλλη κατεύθυνση. 2 ναυτικά μίλια νοτιοανατολικά του Falsterbo προσέκρουσε σε γερμανική νάρκη. Το ναρκοπέδιο είχε μόλις ποντιστεί από την ναρκοθέτιδα “Preussen”, αφού ο πόλεμος είχε κηρυχθεί την προηγούμενη μέρα. Τα νερά ήταν ρηχά και το πλήρωμα από 29 άνδρες διασώθηκε από το Φινλανδικό ατμόπλοιο “Poseidon” και αποβιβάστηκε στο Malmö της Σουηδίας. Το πλοίο δεν βυθίσθηκε αφού ο κυβερνήτης του κατάφερε να το οδηγήσει στα ρηχά του υφάλου του Falsterbo. Αργότερα ρυμουλκήθηκε στον λιμένα της Κοπεγχάγης για επισκευή.
Ακολουθούν φωτογραφίες του ναυαγίου του “Κωστή”, Ναυτικό Μουσείο, Στοκχόλμη. Φωτογράφος Ohm, Otto
Η ρυμούλκηση πραγματοποιήθηκε από την εταιρεία Em. Z. Svitzers Bjergningsentreprise (γνωστή σήμερα παγκοσμίως ως Svitzer), μια θρυλική δανέζικη εταιρεία διάσωσης που κατείχε τα κύρια συμβόλαια διάσωσης για τα ύπουλα στενά της Βαλτικής.
Η Svitzer έστειλε τα βαρέως τύπου ρυμουλκά διάσωσης από την κοντινή βάση τους στο λιμάνι της Κοπεγχάγης απευθείας στον σουηδικό ύφαλο. Η πολυήμερη επιχείρηση εκτυλίχθηκε σε τρεις εξαιρετικά τεχνικές φάσεις. Αρχικά, οι εξειδικευμένοι δύτες κατέβηκαν στην οδοντωτή τρύπα που άνοιξε η νάρκη. Δουλεύοντας στα παγωμένα νερά της Βαλτικής, κατασκεύασαν ένα τεράστιο ξύλινο και χαλύβδινο “έμπλαστρο” πάνω από τη στραπατσαρισμένη χαλύβδινη επένδυση για να σφραγίσει το κύτος. Μόλις ασφαλίστηκε το έμπλαστρο, το πλήρωμα διάσωσης τοποθέτησε υποβρύχιες αντλίες ντίζελ υψηλής χωρητικότητας στα πλημμυρισμένα μπροστινά αμπάρια του πλοίου. Εκατομμύρια γαλόνια νερού αντλήθηκαν αποκαθιστώντας σιγά σιγά τη φυσική άνωση του πλοίου.
Τελικά, στις 27 Σεπτεμβρίου 1939, με το “Κωστή” να επιπλέει για άλλη μια φορά στη δική του καρίνα, τα ρυμουλκά Svitzer έσυραν προσεκτικά το βαριά κατεστραμμένο πλοίο κατά μήκος του διαύλου του Øresund και το έφεραν θριαμβευτικά στις εγκαταστάσεις του ναυπηγείου Burmeister & Wain στην Κοπεγχάγη για μόνιμες δομικές επισκευές.
Τα ναυπηγεία Burmeister & Wain (B&W) βρίσκονταν στο Christianshavn και στο Refshaleøen. Το B&W ήταν το κορυφαίο ναυπηγείο στην Κοπεγχάγη ικανό εκείνη την εποχή να χειριστεί μεγάλης κλίμακας επισκευές σε μεγάλα φορτηγά πλοία.
Επειδή η Δανία παρέμεινε ουδέτερη κατά τους πρώτους μήνες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (πριν από τη γερμανική κατοχή τον Απρίλιο του 1940), τα ναυπηγεία της Κοπεγχάγης λειτούργησαν με τη μέγιστη δυναμικότητα επισκευάζοντας διεθνή εμπορικά πλοία που πιάστηκαν στα πρώτα διασταυρούμενα πυρά των ναρκοπεδίων της Βόρειας Θάλασσας και της Βαλτικής.
Το “Κωστή” επισκευάσθηκε, τοποθετήθηκε νέα μηχανή και το 1941 πουλήθηκε σε Φιλανδική εταιρεία με έδρα το Ελσίνκι.
Άγνωστο γιατί, το περιστατικό δεν προβλήθηκε όσο θα περίμενε κανείς από τον Ελληνικό τύπο. Επισυνάπτονται κάποιες αναφορές τόσο σε Αθηναϊκές όσο και Χιώτικες εφημερίδες, αφού πιθανότατα το πλήρωμά του θα είχε και Χιώτες ναυτικούς.
Μόνον η Αθηναϊκή Ακρόπολις και η Καθημερινή έδωσαν πλήρη περιγραφική του ατυχήματος.
Στην ίδια περιοχή του Falsterbo, στις 13 Σεπτεμβρίου, το Κατίγκω Χατζηπατέρα 3,661 τόνων προσέκρουσε σε νάρκη στο ίδιο ναρκοπέδιο αλλά δεν βυθίστηκε, ρυμουλκήθηκε και αυτό στην Κοπεγχάγη, επισκευάστηκε και συνέχισε τους πλόες του μέχρι το 1952.
Από τα 506 Ελληνόκτητα φορτηγά πλοία που δραστηριοποιούντο το 1939, τα 375, δηλαδή το 74%, είχαν δηλωθεί ως απολεσθέντα τον Απρίλιο του 1945, ενώ πάνω από 2000 ναυτικοί μας έχασαν την ζωή τους.
ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΟΥ ΠΛΟΙΟΥ
Το συγκεκριμένο ατμόπλοιο ναυπηγήθηκε ως RYGJA το 1905, στο Sunderland της Αγγλίας από τον Joseph L.Thompson & Sons Ltd κατά παραγγελία της εταιρείας J. Ludwig Mowinckel et. al., του Bergen. Ιδιοκτήτης ήταν ο μεγιστάνας και πολιτικός Johan Ludwig Mowinckel, βουλευτής από το 1906 μέχρι το 1940, υπουργός εξωτερικών και πρωθυπουργός της Νορβηγίας σε τρείς θητείες μεταξύ του 1924 και 1935. Καθελκύστηκε στις 18 Μαΐου και η κατασκευή του ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του ιδίου έτους. Το συνολικό κόστος ανήλθε σε GBP 38.800. Ήταν ένα πλοίο με εκτόπισμα 3957 τόνων με διαστάσεις 115 x 15.4 x 7.1 μέτρα, ταχύτητα 9 κόμβων και ήταν νηολογημένο στο Bergen της Νορβηγίας.
Το 1915 πουλήθηκε για 1.350.000 Νορβηγικές κορώνες στην αμερικανική εταιρεία Foreign Transport & Mercantile Corp. με έδρα την Νέα Υόρκη των ΗΠΑ και μετονομάστηκε σε ALLAGUASH. Εν συνεχεία δημιουργήθηκε η εταιρεία Allaguash Steamship Corp., και για τα επόμενα χρόνια εμφανίζεται να αλλάζει χέρια μάλλον του ιδίου ιδιοκτήτου. American Transport & Mercantile Corp. και American Transatlantic Corp.
Το 1924 αγοράζεται από την εταιρεία Albert Jensen A/S της Κοπεγχάγης και μετονομάζεται σε BIRTE JENSEN, ενώ τον επόμενο χρόνο εμφανίζεται σε άλλη εταιρεία του ιδίου ιδιοκτήτου, την Dampskibsselskabet A/S.
Το 1926 πουλήθηκε στην Δανέζικη εταιρεία D/S Codan (T. C. Christensen) και αλλάζει και πάλι όνομα σε GULDBORGSUND.
Το 1927 αγοράσθηκε από τον Μ.Γ. Χρυσάκη, νηολογήθηκε στην Χίο και ονομάσθηκε “Μαραθών”. Το 1931 πουλήθηκε στην εταιρεία S. A. M. Killingbeck με έδρα την Λάρνακα και διευθυντή τον Μιχαήλ Ξυδιάς στην Αλεξάνδρεια όπου η εταιρεία διατηρούσε γραφεία και ονομάσθηκε “Κωστής”.
Το 1936 περιήλθε στους Ιωάννη Δ. Χανδρή και Νικόλαο Ι. Πίσση.
Μετά την επισκευή του, το 1941 πουλήθηκε στην Φιλανδική εταιρεία Rederi-Ab Atlanta (Finland-Sydamerika Linjen Ab) με έδρα το Ελσίνκι και μετονομάστηκε σε ARICA.
Το 1950 πουλήθηκε στην Φινλανδική εταιρεία Ab Anchor Shipping Co., με έδρα το Ελσίνκι και έλαβε το τελευταίο του όνομα, TIRRENNIA.
Βυθίστηκε στις 24 Ιανουαρίου του 1953, 145 μίλια ανατολικά από το Port Sudan στην Ερυθρά Θάλασσα μετά από πυρκαγιά στο φορτίο του και μία έκρηξη ενώ βρισκόταν σε ναύλο από την Κονστάντζα της Ρουμανίας προς την Κίνα μεταφέροντας νιτρικό αμμώνιο.
ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΟΥ ΓΕΓΟΝΟΤΟΣ
Η ιστορική πραγματικότητα της βύθισης του ελληνικού εμπορικού πλοίου SS “Κωστή” ξεπερνά τα στενά όρια των αρχειακών καταγραφών και των δημοσιογραφικών ανταποκρίσεων της εποχής, βρίσκοντας μια αιώνια θέση πάνω στον καμβά. Η τέχνη έρχεται να λειτουργήσει ως ο απόλυτος αποδέκτης της συλλογικής μνήμης, μετατρέποντας μια ναυτική τραγωδία σε μια ζωντανή, εικαστική εμπειρία που συγκινεί και καθηλώνει τον θεατή.
Αυτή την έντονη ατμόσφαιρα της μοιραίας στιγμής, όπου το ατμόπλοιο βυθίστηκε μετά την σύγκρουση με τη γερμανική νάρκη, αποτύπωσε με μοναδική δεξιοτεχνία σε ελαιογραφία ο σπουδαίος Δανός θαλασσογράφος Victor Qvistorff (1883–1953). Ο Qvistorff, γεννημένος στο Aarhus και έχοντας ζήσει στην Κοπεγχάγη, υπήρξε ένας από τους πιο αναγνωρισμένους και εμπορικά επιτυχημένους ζωγράφους πλοίων στη Βαλτική κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Η βαθιά του γνώση για τη ναυπηγική αρχιτεκτονική και η στενή του σχέση με τις μεγάλες ναυτιλιακές εταιρείες της Δανίας τού επέτρεπαν να αποδίδει με απόλυτη τεχνική ακρίβεια τις γραμμές των καραβιών, χωρίς να θυσιάζει την ποιητική αίσθηση του νερού.
Η συγκεκριμένη δημιουργία, ωστόσο, κουβαλά ένα ιδιαίτερο συναισθηματικό βάρος. Προφανώς, ο καλλιτέχνης συγκλονίστηκε βαθύτατα από το γεγονός, καθώς το SS “Κωστή” υπήρξε το πρώτο εμπορικό πλοίο που έπεσε θύμα θαλάσσιας νάρκης αμέσως μετά την επίσημη κήρυξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτό το τραγικό συμβάν, σε συνδυασμό με τον διάχυτο φόβο ότι και η πατρίδα του, η Δανία, κινδύνευε άμεσα να συρθεί στη δίνη της παγκόσμιας σύρραξης, καθοδήγησε με ορμή τον χρωστήρα του. Η ανάγκη του να ξορκίσει την επερχόμενη απειλή και να καταγράψει την απαρχή μιας σκοτεινής εποχής αποτυπώθηκε ανάγλυφα στην ένταση του έργου του.
Στον πίνακα αυτόν, ο δημιουργός επιστρατεύει τη δύναμη του φωτός και της σκιάς για να μεταφέρει την αγωνία όχι μόνο του γεγονότος αλλά και του επερχόμενου πολέμου. Το SS “Κωστή” εμφανίζεται λαβωμένο και μισοβυθισμένο στο κέντρο της σύνθεσης, ενώ δίπλα του, μέσα από μια ήρεμη θάλασσα, αναδύεται η σιλουέτα ενός δανέζικου σωστικού σκάφους.
Μέσα από τις γκρίζες αποχρώσεις του ουρανού και το λαβωμένο σκαρί του πλοίου, ο ζωγράφος εκπέμπει ένα τεράστιο, βουβό “ΓΙΑΤΙ;”. Ο πίνακας παύει να είναι μια απλή καταγραφή ενός ναυτικού ατυχήματος και μετατρέπεται σε ένα ξεκάθαρο, οικουμενικό μήνυμα ενάντια στον πόλεμο. Είναι μια κραυγή διαμαρτυρίας απέναντι στην παράλογη βία που απειλεί να καταπιεί την ανθρώπινη δημιουργία και τον καθημερινό μόχθο.
Η Ελληνική σημαία που ακόμη κυματίζει στον πρυμναίο ιστό του πλοίου συνθέτει έναν ύμνο αλληλεγγύης που απευθύνεται στην Ελλάδα, τους Έλληνες ανθρώπους της θάλασσας, αλλά και τους συγκεκριμένους ναυαγούς που διασώθηκαν. Η ελαιογραφία του μετατρέπεται σε ένα ανοιχτό παράθυρο στον χρόνο, επιτρέποντας στον κοινό θεατή να νιώσει το δέος της θάλασσας, τον φόβο της απώλειας και, τελικά, τη λύτρωση της διάσωσης που ακολούθησε στο λιμάνι της Κοπεγχάγης.
Σε δημοπρασία γνωστού Ελληνικού οίκου των Αθηνών, το 2024, δημοπρατήθηκε η συγκεκριμένη ελαιογραφία που απεικονίζει το συγκεκριμένο ναυάγιο χωρίς να υπάρχει αναφορά στον καλλιτέχνη. Προφανώς ζωγραφίστηκε από την σχετική φωτογραφία που δημοσιεύεται παρακάτω.
Η δυσανάγνωστη υπογραφή, κάτω δεξιά, συγκριτικά μας οδήγησε στην αποκάλυψη του καλλιτέχνη του οποίου την υπογραφή εντοπίσαμε σε άλλο πίνακά του και χρησιμοποιήθηκε για την επιβεβαίωση.
