Γράφει ο Αθανάσιος Κατσίκης
Πρόλογος
Ενώ για τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο υπάρχει μεγάλη και εκτεταμένη βιβλιογραφία σχετική με την δράση του Ναυτικού, αυτή κάπως είναι περιορισμένη για τα μετέπειτα γεγονότα του Ελληνοβουλγαρικού Πολέμου, γνωστού ως “Β’ Βαλκανικός Πόλεμος”. Ο Βουλγαρικός Στόλος δεν είχε παρουσία στο Αιγαίο και δεν δόθηκαν οι ευκαιρίες στο Πολεμικό Ναυτικό για δράση εναντίον ενός ισχυρού αντιπάλου κατά τις επιχειρήσεις του Β’ Βαλκανικού Πολέμου. Όμως αυτό δε σημαίνει ότι το Ναυτικό έμεινε εκτός δράσης και θεατής των γεγονότων άσχετα εάν υπήρχε, στα κατώτερα κυρίως πληρώματα, αυτή η αίσθηση.
Πρώτον το ΠΝ συγκρότησε Ναυτικό Σύνταγμα Πεζικού που πολέμησε ενταγμένο σε σχηματισμούς του ΣΞ στις χερσαίες επιχειρήσεις της Μακεδονίας και της Θράκης και δεύτερον ο Στόλος πραγματοποίησε αποβατικές ενέργειες στους λιμένες Καβάλας, Δεδέαγατς (Αλεξανδρουπόλεως), Πορτο-Λάγους, Μάκρης και Μαρωνείας. Έτσι ενώ η 14 Μαΐου 1920 εορτάζεται στην Αλεξανδρούπολη ως η μέρα που κατά άλλους απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό και κατά άλλους παραδόθηκε σε αυτόν από τη Διασυμμαχική Διοίκηση Θράκης (Interallie) (μετά το πέρας του Α΄ ΠΠ και την ολοκλήρωση των Συνδιασκέψεων του Νεϋγί και Σεβρών των επακόλουθων Συνθηκών), η πρώτη απελευθέρωση1Οι ημερομηνίες που παρατίθενται είναι στο σύνολό τους αυτές του Ιουλιανού Ημερολογίου καθώς αυτό ήταν εν ισχύ την περίοδο αυτή. Πιθανόν ο αναγνώστης να συναντήσει στη βιβλιογραφία διαφορές- ειναι αυτές οι ημερομηνίες που έχουν αναχθεί στο σημερινό Γρηγοριανό (Από 1-3-1923). και έγινε από τον Στόλο και το 29ο Σύνταγμα Πεζικού του Πολεμικού Ναυτικού την 12η Ιουλίου 1913!
Αυτές τις μέρες επιχειρεί η παρουσίαση αυτή να περιγράψει. Ειναι στην πραγματικότητα μία συγκέντρωση σπαραγμάτων πληροφοριών ενταγμένων σε έτερες γενικές ιστορικές αναφορές και μελέτες που καμία δεν είχε σκοπό να αποτελέσει αυτοτελή εξιστόρηση των επιχειρήσεων απελευθέρωσης της Αλεξανδρουπόλεως.
Ι. Εισαγωγή
Η έναρξη του Β΄ Βαλκανικού Πολέμου βρήκε τον Στόλο με Αρχηγό τον Υποναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη ήδη αναπτυγμένο στο Βόρειο Αιγαίο. Αποστολή του Στόλου ήταν και ο αποκλεισμός των παραλίων από Στρυμώνα μέχρι Αίνο.
Την 25η Ιουνίου και ενώ το Θωρηκτό “Γ.ΑΒΕΡΩΦ” ήταν αγκυροβολημένο στη Θάσο ήρθε η πληροφορία ότι το Βουλγαρικό πολεμικό σκάφος “ΜΠΕΛΟΜΟΡΕΤΣ”2Το όνομά του στα ελληνικά σημαίνει «Αιγαιοπελαγίτης», Μπέλο Μόριε σημαίνει Άσπρη Θάλασσα το όνομα που δίνουν στο Αιγαίο οι Βούλγαροι όπως αντίστοιχα και οι Τούρκοι (Ak Deniz), αγνώστων λοιπών στοιχείων, προσορμούσε στον λιμένα Δεδέαγατς, οπότε διατάχθηκε το Επίτακτο Οπλιταγωγό “ΜΥΚΑΛΗ” (Κυβερνήτης ο Πλωτάρχης Όθωνας Παπαβασιλείου) να πλεύσει εκεί και να το καταλάβει. Όταν αυτό κατέπλευσε στις προσβάσεις του όρμου Δεδέαγατς ζήτησε πλοηγό ώστε να γίνει αντιληπτή η παρουσία του και να προκαλέσει την έξοδό του “ΜΠΕΛΟΜΟΡΕΤΣ”, χωρίς όμως καμία απάντηση και αποτέλεσμα. Το δε Αντιτορπιλικό “ΣΦΕΝΔΟΝΗ” (Κυβερνήτης ο Πλωτάρχης Ιωάννης Δασκαλόπουλος) προσπάθησε να προσεγγίσει στα 2.5 ναυτικά μίλια αλλά δέχθηκε πυρά, άνευ όμως αποτελέσματος, οπότε και απομακρύνθηκε. Το “ΜΥΚΑΛΗ” παρέμεινε στην περιοχή περιπολώντας ώστε να εντοπιστεί έγκαιρα η πιθανολογούμενη υποχώρηση των Βουλγάρων από το Δεδέαγατς.
Στις 28 Ιουνίου τα βουλγαρικά παράκτια πυροβολεία έβαλαν ανεπιτυχώς εναντίον του “ΜΥΚΑΛΗ” από το Δεδέαγατς από απόσταση 3.5 νμ και του Αντιτορπιλικού “ΛΟΓΧΗ” (Κυβερνήτης ο Πλωτάρχης Α. Μπάτσης) από την Μάκρη3Παραλιακό χωριό 10 χλμ δυτ. της Αλεξανδρούπολης. Τότε μεγάλη κωμόπολη με λιμένα., αναγκάζοντάς τα να απομακρυνθούν από τα παράλια όπου περιπολούσαν.
Στις 29 Ιουνίου το Θωρηκτό “ΨΑΡΑ” (Κυβερνήτης ο Πλοίαρχος Ανδρέας Μιαούλης) και το “ΜΥΚΑΛΗ” ενω περιπολούσαν στην περιοχή των προσβάσεων του λιμένα, δέχθηκαν βολές από δύο παράκτια πυροβόλα το ένα τοποθετημένο δίπλα από την εκκλησία του Αγ. Νικολάου στο κέντρο της πόλης με παρατηρητήριο το καμπαναριό της και το άλλο στην ανατολική της πλευρά. Κάποια θραύσματα έπεσαν στο πρόστεγο του “ΨΑΡΑ”. Όμως κατόπιν προτάσεως του Αξιωματικού Πυροβολικού του πλοίου Ανθυποπλοιάρχου Δ. Οικονόμου, όταν αυτός διατάχθηκε να βάλει κατά των στόχων ξηράς, δεν απαντήσαν στα πυρά για να μην πλήξουν άμαχο Ελληνικό πληθυσμό παρέμειναν όμως εγγύς των ακτών περί τα 2,5 νμ για να μη δοθεί η εντύπωση ότι τρέπονται σε φυγή. Παρατηρήθηκε δε από το “ΨΑΡΑ” ότι οι Βούλγαροι είχαν στους στρατώνες τους μεγάλη σημαία του Ερυθρού Σταυρού για να αποφύγουν τον βομβαρδισμό τους. Το “ΨΑΡΑ” ήταν τυχερό γιατί όπως αποδείχθηκε αργότερα διαδρομούσε στο ναρκοπέδιο που είχαν ποντίσει οι Βούλγαροι.
ΙΙ. Επιχειρήσεις Ιουλίου 1913
Στις 3 Ιουλίου ο Κωνσταντίνος διατάζει τον Κουντουριώτη να γίνει αναγνώριση ακτών ώστε να βρεθεί κατάλληλο σημείο για απόβαση με σκοπό την κατάληψη του Δεδέαγατς. Η αποστολή ανατέθηκε στο Αντιτορπιλικό “ΛΟΓΧΗ” το οποίο αν και δέχθηκε βολές πυροβόλων ξηράς από την περιοχή την Μαρωνείας μπόρεσε να την ολοκληρώσει επιτυχώς, εντοπίζοντας ως καταλληλότερη ακτή αυτή της Αγ. Παρασκευής4Θέση 10χλμ απο την πόλη της Αλεξανδρούπολης δυτ. της Μάκρης, με σχετικά εκτεταμένη αμμογραμμή..
Στις 9 Ιουλίου πάλι έρχονται πληροφορίες στο Επιτελείο του Κουντουριώτη, ενώ είναι αγκυροβολημένοι με τον “ΑΒΕΡΩΦ” στην Καβάλα, ότι οι Βούλγαροι εγκατέλειψαν το Δεδέαγατς. Αποστέλλεται το Αντιτορπιλικό “ΙΕΡΑΞ” (Κυβερνήτης ο Αντιπλοίαρχος Αλέξανδρος Κριεζής) να πλεύσει το δυνατόν πλησιέστερα στις ακτές της πόλης ώστε να επιβεβαιώσει το γεγονός . Την 10ή Ιουλίου το “ΙΕΡΑΞ” απάντησε αρνητικά οπότε διατάχθηκε να περιπλεύσει και την επομένη μέρα τις ακτές από Μάκρη έως Δεδέαγατς σε απόσταση 1 νμ .
ΙΙΙ. 11 Ιουλίου 1913
Οι Βούλγαροι είχαν φροντίσει να βυθίσουν κάποια από τα ναυλοχούντα καΐκια και βάρκες φράζοντας τον λιμένα ώστε να μην υπάρχει δυνατότητα επικοινωνίας με τα περιπολούντα έξωθεν αυτού Ελληνικά Πολεμικά πλοία. Την 11η Ιουλίου, κατά την περιπολία του “ΙΕΡΑΞ” στις 03:00 μία λέμβος εξερχόμενη από το λιμάνι το προσέγγισε και έδωσε την πληροφορία ότι οι Βούλγαροι είχαν εγκαταλείψει την πόλη και ότι με την αποχώρησή τους είχαν πυρπολήσει αριθμό βαρκών.
Ο Κυβερνήτης του πλοίου Αντιπλοίαρχος Αλ. Κριεζής αποβιβάστηκε και συναντήθηκε με τον Μητροπολίτη Αίνου Ιωακείμ και τους Προξένους Γαλλίας/Ελλάδος, Αγγλίας, Ιταλίας και Αυστρίας ώστε να δημιουργηθεί πολιτοφυλακή, να κατασβηστούν οι πυρκαγιές που είχαν βάλει οι Βούλγαροι κατά την αποχώρησή τους και να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας. Ο Μητροπολίτης Ιωακείμ βρισκόταν σε κατ’ οίκο περιορισμό από τη Βουλγαρική Αστυνομία που σκόπευε να τον πάρει αιχμάλωτο με την αποχώρησή τους, καθώς είχε συλληφθεί εντός του Γαλλικού Υποπροξενείου όπου είχε καταφύγει μετά από ασφαλείς πληροφορίες περί σχεδίου δολοφονίας του από τους Βουλγάρους.
Με νεώτερο τηλεγράφημά του το “ΙΕΡΑΞ” ανέφερε την κατάσταση στον Αρχηγό Στόλου όπως είχε διαμορφωθεί και συγκεκριμένα πως κατά την αποχώρησή τους οι Βούλγαροι είχαν βάλει φωτιά σε αποθήκες και κινδύνευσε η πόλη καθώς αυτή, λόγω των ισχυρών ανέμων, είχε εξαπλωθεί επικίνδυνα. Με τη λήψη αυτών των πληροφοριών ο Κουντουριώτης ραδιοτηλεγράφησε στον Κωνσταντίνο για τις εξελίξεις, διάταξε τα Θωρηκτά “ΣΠΕΤΣΑΙ” ( Κυβερνήτης ο Πλοίαρχος Ανδρέας Βουρέκας) και “ΥΔΡΑ” (Κυβερνήτης ο Πλοίαρχος Γ. Ηπίτης ) καθώς και το Αντιτορπιλικό “ΑΣΠΙΣ” να πλεύσουν και να αγκυροβολήσουν μαζί με το “ΙΕΡΑΞ” έξωθεν του λιμένα Δεδέαγατς και ταυτόχρονα απόπλευσε απο την Καβάλα στις 13:00 της 11ης Ιουλίου με το “ΑΒΕΡΩΦ” και τα Αντιτορπιλικά “ΘΥΕΛΛΑ” (Κυβερνήτης ο Πλοίαρχος Αλέξανδρος Βλαχόπουλος) και “ΝΕΑ ΓΕΝΕΑ” (Κυβερνήτης ο Αντιπλοίαρχος Γεώργιος Καλαμίδας).
Στις 15:00 ο Ύπαρχος του “ΙΕΡΑΞ” Υποπλοίαρχος Περικλής Αργυρόπουλος αφού αποβιβάστηκε με λέμβο, συνάντησε τον Μητροπολίτη Αίνου Ιωακείμ και τους Προξένους ώστε να ληφθούν περαιτέρω μέτρα ασφαλείας μέχρι την άφιξη του Στόλου. Η προσέγγιση στα πρόσγεια Δεδέαγατς της μοίρας του “ΑΒΕΡΩΦ” έγινε σύμφωνα με οδηγίες που δόθηκαν από τον Κυβερνήτη του “ΙΕΡΑΞ” να παραπλεύσει δηλαδή τις ακτές της Αίνου, το δέλτα του Έβρου ποταμού, και να προσεγγίσει από τα ανατολικά με Δυτική – Βορειοδυτική πορεία και όχι με απευθείας Ανατολική πορεία , ακριβώς λόγω της υπάρξεως ναρκοπεδίου που είχαν ποντίσει οι Βούλγαροι.
Κατά τον πλου προς το Δεδέαγατς το “ΑΒΕΡΩΦ” εισήλθε στο ναρκοπέδιο και παραλίγο να προσκρούσει σε νάρκη, όταν παράπλευσε σε απόσταση μόλις 5μ αυτής. Την 19:30 η μοίρα του ΑΒΕΡΩΦ αγκυροβόλησε στον όρμο Δεδέαγατς μαζί με τα ήδη αγκυροβολημένα από τις 18:00 “ΣΠΕΤΣΑΙ” , “ΥΔΡΑ”, “ΙΕΡΑΞ” και “ΑΣΠΙΣ”. Στις 21:00 μία ατμάκατος του Γ.ΑΒΕΡΩΦ έφερε στο πλοίο τον Μητροπολίτη Ιωακείμ και τον Μουφτή καθώς ήταν μόνες αρχές στην περιοχή, ώστε να ληφθούν από το Επιτελείο πληροφορίες και να γίνουν οι απαραίτητες συνεννοήσεις .
Βραδυνές ώρες το “ΝΕΑ ΓΕΝΕΑ” έπληξε με επιτυχία με βολές πυροβόλου, ένα μικρό σώμα βουλγαρικού ιππικού το οποίο προκαλούσε λεηλασίες στα παραλιακά χωριά ανατολικά του Δεδέαγατς
Έτσι στις 05:00 της 12ης Ιουλίου αγήματα από τα πλοία του Στόλου αποβιβάζονται και παρελαύνουν στους δρόμους της πόλης. Τα αγήματα κατάκλυσαν στους στρατώνες που είχε εγκαταλείψει ο Οθωμανικός στρατός. Στρατιωτικός και Πολιτικός Διοικητής της πόλης ανέλαβε ο Υποπλοίαρχος Στυλιανός Δ. Μαυρομιχάλης αξιωματικός του Θωρηκτού “Γ. ΑΒΕΡΩΦ” ο οποίος ως επικεφαλής αγήματος μετέβηκε στο Διοικητήριο όπου ύψωσε σε τελετή την Ελληνική Σημαία και ανάγνωσε την διαταγή του Κουντουριώτη που αφορούσε στην κατάληψη της πόλης.
Δείτε το κείμενο της διαταγής στο τέλος του άρθρου.
Στη συνέχεια όλοι, κατευθύνθηκαν στο μητροπολιτικό ναό του Αγ. Νικολάου, όπου τελέστηκε δοξολογία για την απελευθέρωση της πόλεως. Οι δε υποπρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων επιβιβάστηκαν στο “ΑΒΕΡΩΦ” για να υποβάλουν τα σέβη τους προς τον Αρχηγό Στόλου. Στις 19 Ιουλίου διορίστηκε υποδιοικητής ο Ανθυποπλοίαρχος Παναγιώτης Βανδώρος αξιωματικός του 29ου Συντάγματος Πεζικού.
Ο Υποναύαρχος Στυλιανός Μαυρομιχάλης κατά την διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα έδρασε ως πράκτορας της Ελληνικής Κυβέρνησης στην περιοχή Δράμας –Καβάλας με το ψευδώνυμο «Μαυρομάτης» με αποστολή την οργάνωση του αγώνα εκεί. Είχε επισκεφτεί αρκετές φορές το Δεδέαγατς την περίοδο 1906-1908 και είχε έρθει σε επαφή με τους εκεί Υποπρόξενους της Ελλάδος, Ίωνα Δραγούμη (1905-1906) και Ευθύμιο Κανελλόπουλο (1906-1908), καθώς και με τους Μητροπολίτες Αίνου και Δεδέαγατς Λουκά Πετρίδη και Ιωακείμ Γεωργιάδη, για τη δημιουργία δικτύου πληροφοριών και μυστική μεταφορά οπλισμού. Έτσι λοιπόν ως γνώστης καταστάσεων και προσώπων ήταν ο καταλληλότερος για την ανάληψη των καθηκόντων Διοικητού της πόλης.
IV. Θαλάσσιες Επιχειρήσεις
Στις 13 Ιουλίου άγημα από το Αντιτορπιλικό “ΣΦΕΝΔΟΝΗ” κατέλαβε το Πόρτο Λάγος. Άγημα από το Θωρηκτό “ΨΑΡΑ” και το Αντιτορπιλικό “ΑΕΤΟΣ” κατέλαβε τη Μάκρη και στις 14 Ιουλίου αγήματα από τα ίδια πλοία κατέλαβαν την Μαρώνεια. Στη Μάκρη εντοπίστηκαν δύο μεγάλου διαμετρήματος Βουλγαρικά πυροβόλα, τα οποία μεταφέρθηκαν με το Οπλιταγωγό “Μυκάλη” στο Δεδέαγατς.
Έτσι μέχρι τις 14 Ιουλίου όλη η Θρακική παραλία από τις εκβολές του Νέστου έως τις εκβολές του Έβρου ποταμού είχε καταλήφθει από τον Στόλο. Διατάχθηκε τότε από τον Αρχηγό Στόλου η άρση του Ναυτικού Αποκλεισμού που είχε επιβάλει στα Θρακικά παράλια ώστε να ξαναρχίσει ο επισιτισμός των εκεί πληθυσμών.
Με την αποβίβαση του Αγήματος στο Δεδέαγατς, εντοπίστηκε και το μοναδικό Βουλγαρικό πλοίο στο Αιγαίο το “ΜΠΕΛΟΜΟΡΕΤΣ”, το οποίο αποδείχθηκε ότι ήταν ένα μικρό Ρυμουλκό Λιμένος αγορασμένο από έναν Εβραίο επιχειρηματία στη Θεσσαλονίκη, το οποίο μάλιστα είχε επικαθήσει στο λιμάνι και είχε τεθεί εκτός. Το Ρυμουλκό ανελκύσθηκε στις 18 Ιουλίου και αφού επισκευάστηκε, έπλευσε με ελληνικό πλήρωμα προς τον Ναύσταθμο Σαλαμίνας ως λεία πολέμου.
Στις 15 Ιουλίου ξεκίνησε από τον Πλωτάρχη Καρόλο Βρυάκο η συστηματική ναρκαλιεία του όρμου, η οποία ήταν δύσκολη και επίπονη καθώς ήταν άγνωστος ο τύπος και η θέση τους. Η ναρκαλιεία έγινε με μία ιδιοκατασκευή επινόησής του η οποία επέτρεπε να ρυμουλκείται η εντοπιζόμενη νάρκη σε ρηχότερα ύδατα ώστε να ανέρχεται η γομοδόκη πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και από εκεί να αφαιρείται η εναυσματοδόκη οπότε η νάρκη να αφοπλίζεται και να επαναχρησιμοποιείται.
Η μέθοδος αυτή εφαρμόστηκε για πρώτη φορά στον Β’ Βαλκανικό Πόλεμο. Μετά από εργασία στο πεδίο για τέσσερις ημέρες η επιχείρηση ολοκληρώθηκε στις 23 Ιουλίου και αλιεύτηκαν εννέα νάρκες, σε αποστάσεις από 2.5 έως 3.5νμ από τον φάρο. Έτσι ολοκληρώθηκε η εκκαθάριση των Θρακικών παραλίων που είχε αρχίσει απο την πόλη της Καβάλας, από τη ναρκική απειλή και αποκαταστάθηκε η ναυσιπλοΐα στην περιοχή.
V. Σιδηροδρομικό Δίκτυο
Στις 16 Ιουλίου το προσωπικό της μηχανής των πλοίων με επικεφαλής τον Αο Μηχανικό του “Αβέρωφ” τον Μηχανικό Α΄ Τάξης Αντώνιο Δραπανιώτη, επισκεύασε τις ζημιές που είχαν προξενηθεί στο σιδηροδρομικό υλικό της περιοχής (μηχανές, βαγόνια γραμμές, κλειδιά). Μάλιστα βρέθηκε και ο πολυτελής συρμός αποτελούμενος από τριάντα οχήματα που είχε δωρήσει ο Αυτοκράτωρας της Γαλλίας Ναπολέων ο ΙΙΙ μέσω της συζύγου του Ευγενίας στον σουλτάνο Αβδούλ-Αζίζ.
Τον συρμό επάνδρωσαν ναύτες ειδικότητας μηχανικού και ο Μαυρομιχάλης τον απέστειλε σημαιοστολισμένο, με τον Αυτοκρατορικό Τουρά5Τουράς ή Ντουράς: Η επίσημη σφραγίδα-υπογραφή του Σουλτάνου με τη μορφή αραβουργήματος, τίθονταν στα έγγραφα (φιρμάνια) και στα νομίσματα της Αυτοκρατορίαςπρώραθεν της ατμομηχανής, στη Θεσσαλονίκη ως δώρο στον Κωνσταντίνο. Ο ίδιος ο Μαυρομιχάλης με τερεζίνα επιθεώρησε το δίκτυο μέχρι την Γκιουμουλτζίνα (Κομοτινή). Το όλο εγχείρημα της αποκατάστασης του σιδηροδρομικού δικτύου ολοκληρώθηκε σε δύο ημέρες αφήνοντας έκπληκτο, όπως αναφέρει ο Δούσμανης στο ημερολόγιό του, τον Σταθμάρχη της πόλης, ο οποίος θεωρούσε αδύνατη την επισκευή από ανθρώπους άσχετους με τον σιδηρόδρομο. Δεν γνώριζε όμως τις δυνατότητες του Έλληνα Ναυτικού και δη του Μηχανικού!
VII. Οργάνωση της πόλης – Τα πρώτα γραμματόσημα του Δεδέαγατς
Ένα από τα πρώτα έργα του Διοικητού της πόλης ήταν η οργάνωση των υπηρεσιών όπως του Δημαρχείου, του Τελωνείου, της Λιμενικής και Αστυνομικής υπηρεσίας, των Δικαστηρίων, του Σχεδίου Πόλεως (υπηρεσία πολεοδομίας) και του Ταχυδρομείου.
Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου ανέλαβε ο Μητροπολίτης Ιωακείμ. Στην πρώτη του συνεδρίαση, δόθηκε ο τίτλος του επίτιμου δημότη στον Αρχηγό Στόλου και στον Διοικητή της πόλης και αποφασίστηκε η ονομασία της κεντρικής λεωφόρου της πόλης (σήμερα λεωφόρος Δημοκρατίας) με το όνομα του Παύλου Κουντουριώτη. Στον παραλιακό κήπο όπου έδινε καθ’ όλο εκείνο το διάστημα συναυλίες η μπάντα του “ΑΒΕΡΩΦ” δόθηκε το όνομα “Φάληρο” σε ανάμνηση του απόπλου του Στόλου από το Φάληρο για την ένδοξη πορεία των Βαλκανικών Πολέμων.
Αστυνομικός Διευθυντής Δεδέαγατς ορίστηκε από τον Μαυρομιχάλη ο Ανθυποπλοίαρχος Γρηγόριος Μεζεβίρης, αξιωματικός του 29ου Συντάγματος Πεζικού, έχοντας ως αστυνομική δύναμη τους άνδρες του ουλαμού του καθώς και μερικούς ακόμη αξιωματικούς και υπαξιωματικούς. Στα πλαίσια την οργάνωσης των δημοσίων υπηρεσιών από τον νέο Διοικητή της πόλης ήταν και αυτή του Ταχυδρομείου. Όμως οι αρχές ήρθαν αντιμέτωπες με ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα: Δεν υπήρχαν Ελληνικά Γραμματόσημα!
Αρχικά χρησιμοποιήθηκαν τα βουλγαρικά γραμματόσημα που βρέθηκαν εκεί. Στα γραμματόσημα αυτά τέθηκε ερυθρή ή κυανή επισήμανση με κεφαλαία γράμματα «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ» «ΛΕΠΤΑ 5, ή 10, ή 25, ή 50, ή ΔΡΑΧΜΗ ΜΙΑ» και σφραγίδα με ημερομηνία 13 Ιουλίου 1913. Όμως αυτά γρήγορα εξαντλήθηκαν χωρίς να έχουν παραληφθεί τα αιτηθέντα από την Αθήνα επίσημα γραμματόσημα. Και εδώ πάλι τη λύση την έδωσε ο Στόλος. Τα πρώτα λοιπόν ελληνικά γραμματόσημα του Δεδέαγατς τυπώθηκαν επί του Γ.ΑΒΕΡΩΦ κυκλοφόρησαν στις 18 Ιουλίου 1913 γραμματόσημα αυτά έγραφαν ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ.
VIII. 29ο Ναυτικό Αποβατικό Σύνταγμα Πεζικού
Κατά τη διάρκεια του Β’ Βαλκανικού Πολέμου και μη έχοντας αντίπαλο στο Αιγαίο –αφού το Βουλγαρικό Ναυτικό περιορίστηκε στις βάσεις του στη Μαύρη θάλασσα- το Ναυτικό μας συγκρότησε το 29ο Ναυτικό Αποβατικό Σύνταγμα Πεζικού με τρία τάγματα, αποτελούμενα από τα αγήματα που χρησιμοποιήθηκαν κατά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο για την κατάληψη των νησιών, το προσωπικό των πολεμικών πλοίων σε μακρά επισκευή, των βοηθητικών που είχαν παροπλιστεί, των εφέδρων που είχαν κληθεί από την κήρυξη του πρώτου πολέμου και είχαν παραμείνει αχρησιμοποίητοι στον Ναύσταθμο και από άνδρες των πυροβολείων Καστέλλας, Ψυττάλειας και Πούντας6Άκρα της Ν. Σαλαμίνας στην Νοτ. πλευρά του Κόλπου Παλουκίων, απέναντι από τις δεξαμενές του Περάματος.. Επικεφαλής ορίστηκε ο Αντιπλοίαρχος Κ. Τυπάλδος Κυβερνήτης του Αντιτορπιλικού “ΝΙΚΗ” το οποίο ήταν σε επισκευή. Στο σύνολο η δύναμη του Ναυτικού Συντάγματος ήταν περί τους 1800 άνδρες.
Αυτό το Ναυτικό Σύνταγμα μετά τη συμμετοχή του στις επιχειρήσεις στη Γευγελή, της Θάσου, της Καβάλας, του Νευροκοπίου και της Δράμας εντάχθηκε στην VIIΙ Μεραρχία και αφού συγκεντρώθηκε στις 11 Ιουλίου στην Καλαμωτή της Καβάλας στις 10:00, το 2ο Τάγμα του με επικεφαλής τον Πλωτάρχη Νικόλαο Αθανασίου με τους 2 από τους 3 λόχους του επιβιβάστηκε από τη 10:15 έως την 11:50 στο ήδη αγκυροβολημένο εκεί Οπλιταγωγό “ΜΥΚΑΛΗ”, το οποίο κατέπλευσε στο Δεδέαγατς στις 18:30, διανυκτέρευσε στο πλοίο και αποβιβάστηκε την επομένη μαζί με τα αγήματα των υπολοίπων μονάδων. Στις 14 Ιουλίου αποβιβάστηκαν και τα υπόλοιπα 2 τάγματα.
Με την αποχώρηση των Βουλγάρων οι Τούρκοι άρχισαν να προελαύνουν πάλι και να επανακαταλαμβάνουν τα εδάφη που είχαν χάσει στη Θράκη κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Έτσι αφού κατάλαβαν την Ανδριανούπολη άρχισαν να κινούνται νότια. Μετά από πληροφορίες ότι οι Τούρκοι κατέλαβαν το Σουφλί στις 15 Ιουλίου το Ναυτικό Σύνταγμα τη επομένη, στις 16 Ιουλίου κινήθηκε προς Ρουμτζούκ (Δορίσκος) και Φερετζίκ (Φέρες) τα οποία καταλαμβάνει στις 17 Ιουλίου, ενώ μέχρι την 20η Ιουλίου καταλαμβάνονται Πασματζίκ (Τριφύλλι), Δαδιά και Θερμοφωλιά (Κορνοφωλιά) σε απόσταση τριών χλμ από τις τουρκικές θέσεις στο Σουφλί. Δημιουργείται έτσι ένα μέτωπο με τους Τούρκους στο ύψος του Σουφλίου.
ΙΧ. Αντιδράσεις σε Δεδέαγατς και Μάκρη. Το μεγάλο συλλαλητήριο
Στις 18 Ιουλίου συμφωνείται ανακωχή πέντε ημερών. Ενώ οι διαπραγματεύσεις στο Βουκουρέστι προχωρούν ο Κωνσταντίνος διατάζει το Ν. Σύνταγμα να αποφύγει σύγκρουση με τους Τούρκους. Στις πληροφορίες που έρχονται περί παραχωρήσεως της Θράκης στους Βουλγάρους οι κάτοικοι του Δεδέαγατς εξεγείρονται και διαμαρτύρονται έντονα με πάνδημο συλλαλητήριο στις 22 Ιουλίου 1913. Μέλη της επιτροπής πήγαν στο Διοικητήριο και επέδωσαν το ψήφισμα στον διοικητή πλωτάρχη Στυλιανό Μαυρομιχάλη.
Εν τω μεταξύ από τις πρώτες μέρες του Αυγούστου το Δεδέαγατς άρχισε να εγκαταλείπεται. Η πόλη άρχισε να ερημώνει. Οι κάτοικοί της έπαιρναν όσα μπορούσαν να σηκώσουν με τα χέρια τους και με καΐκια περνούσαν στη Σαμοθράκη.
X. Η αναχώρηση του Στόλου και ελληνικών πληθυσμών
Δυστυχώς επαληθεύονται οι φήμες. Στις 26 Ιουλίου ο Κωνσταντίνος στην ημερήσια διαταγή του ανακοινώνει τα αποτελέσματα της Συνθήκης του Βουκουρεστίου, το πέρας του πολέμου και τα νέα σύνορα της Ελλάδος και αυτά δεν περιλαμβάνουν την Θράκη παρά σταματούν στον Νέστο. Η Βουλγαρία, η «μικρά Πρωσσία» κατόρθωνε να αποκτήσει έξοδο στο Αιγαίο. Παράλληλα διατάζει την συγκέντρωση του Στόλου στην Καβάλα όπου είχε ο ίδιος αφιχθεί ώστε να μεταβεί επικεφαλής του συνόλου του στη Θεσσαλονίκη.
Ο Πλωτάρχης Στυλιανός Δ. Μαυρομιχάλης στις 25 Ιουλίου παραδίδει την διοίκηση της πόλης στον Υποπρόξενο της Ελλάδας στο Δεδέαγατς Δημήτριο Σπαθάρα ο οποίος είχε επιστρέψει από την ομηρία του. Στις 30 Ιουλίου καταπλέει το Θωρηκτό “ΣΠΕΤΣΑΙ” στο Δεδέαγατς για να αναλάβει τον έλεγχο της περιοχής ο Μοίραρχος των Θωρηκτών επιβαίνων του “ΣΠΕΤΣΑΙ” Πλοίαρχος Π. Γκίνης. Ο Στόλος στις 10:00 αποπλέει από το Δεδέαγατς. Στις 7 Αυγούστου, άρχισε η επιβίβαση του Ναυτικού Συντάγματος στα μεταγωγικά “ΛΕΩΝΙΔΑΣ” και “ΕΛΕΝΗ”, η οποία ολοκληρώθηκε στις 9 Αυγούστου, οπότε και ξεκίνησε ο απόπλους προς τη Θεσσαλονίκη, όπου έφθασαν την επόμενη μέρα. Στο Δεδεαγάτς, παρέμεινε μόνο ένας λόχος του Ναυτικού Συντάγματος για την τήρηση της τάξης μετά από αίτημα των Βουλγάρων μέχρι να καταφθάσουν εκεί.
Στις 14 Σεπτεμβρίου 1913 η Διοίκηση κατοχής του Δεδέαγατς υποστέλλει μπροστά από το κτήριο του Λιμεναρχείου στην παραλιακή οδό, την Ελληνική Σημαία με αργό ρυθμό ενώπιον λίγων μόνο εναπομεινάντων Ελλήνων –καθώς η πλειοψηφία των υπολοίπων είχαν φύγει φοβούμενοι για τα βουλγαρικά αντίποινα που πράγματι ήταν όπως αποδείχθηκε σκληρά. Τότε ο Πλωτάρχης Κωνσταντίνος Μελάς (ο αδερφός του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά) στρεφόμενος προς την Μαρία Φημερέλλη κόρη του Πολιτικού διοικητή επί Ρωσικής κατοχής της πόλης η οποία έκλαιγε μαζί με το υπόλοιπο πλήθος, είπε “Μη κλαίετε, η κατοχή μας ήτο ο αρραβών της Θράκης με τη Μητέρα Ελλάδα, οι γάμοι δε θα αργήσουν”. Στις 18 Σεπτεμβρίου, την πόλη την παρέλαβαν οι βουλγαρικές δυνάμεις προς εφαρμογή των όρων της συνθήκης του Βουκουρεστίου.
Πράγματι, το Πολεμικό Ναυτικό θα ξαναέρθει μετά από επτά χρόνια με το Επίτακτο Οπλιταγωγό “ΜΥΚΑΛΗ” στις 14 Μαΐου 1920 επικεφαλής στολίσκου μεταγωγικών μεταφέροντας τον υποστράτηγο Κωνσταντίνο Μαζαράκη-Αινιάνα και τη Μεραρχία Ξάνθης για να ολοκληρώσει με γάμο τον αρραβώνα της 12ης Ιουλίου 1913.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Πρωτογενείς Πηγές | |
Σοφοκλή Δούσμανη, Πλοιάρχου, Ημερολόγιο Κυβερνήτου Θ/Κ Γ.ΑΒΕΡΩΦ κατά την περίοδο των Βαλκανικών Αγώνων | |
Στυλιανού Μαυρομιχάλη, Υποναυάρχου εα, Επιστολή της 22-8-1938,προς Δήμαρχο Αλεξανδρουπόλεως Κωνσταντίνο Αλτιναλμάζη | |
Εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ, Φύλλα της περιόδου Ιουλίου-Αυγούστου 1913 | |
Π. Βανδώρου, Υποναυάρχου ΒΝ ε.α, Το Ναυτικόν Σύνταγμα 1913 (29ον Πεζικόν),Ημερολόγιον, Ν. Επιθεωρ. τ. 581 Ιουν-Αυγ 2012 | |
The Capricornian (Rockhampton, Qld : 1875 – 1929), Saturday 2 August 1913, page 20 | |
Annuaire Oriental Commerce, Administration Magistrature de L’Empire Ottoman 1912 &1913 | |
Χειρόγραφο ημερολόγιο της Β! Μοίρας Θωρηκτών Πλοιάρχου Γκίνη | |
Δευτερογενείς Πηγές | |
Ιωάννη Παλούμπη, Αντιναυάρχου ΠΝ εα, Βαλκανικοί Πόλεμοι- Ο Ναυτικός Αγώνας (1912-1913) εκδόσεις ΜΝΕ, Πειραιάς 2007 | |
Σαράντου Καργάκου, Αλεξανδρούπολη, Μία Νέα Πόλη με Παλιά Ιστορία, Ιδιωτική Έκδοση, Αθήνα 2000 | |
Νίκου Σταθάκη Θ/Κ «Γ.ΑΒΕΡΩΦ», Χρονικό του θωρηκτού της Νίκης, Έκδοση Πολεμικού Ναυτικού, Αθήνα 1999 | |
Διονύσιου Κόκκινου, Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος, τομ. 3 Εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα 1971 | |
Γρηγορίου Μεζεβίρη, Αντιναυάρχου ΒΝ εα, Τέσσαρες δεκαετίες εις την Υπηρεσίαν του Β. Ναυτικού, Αθήναι 1971 | |
Γιάννη Μυλωνά, Στολές των Βαλκανικών Πολέμων, Στρατηγικές εκδόσεις ΕΠΕ | |
Πέτρου Γεωργαντζή δρ.Θ. Θρακικός Αγώνας 1912-1920,Ύστατοι Απελευθερωτικοί Αγώνες της Δυτ. Θράκης, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Δήμου Ξάνθης, Ξάνθη 1993 | |
Αθανασίου Κριτού, Αλεξανδρούπολη η εκατοντάχρονη Ιστορία της , Ιδιωτική Έκδοση, Αλεξανδρούπολη 1995 | |
Διαδίκτυο | |
http://www.mezeviris.gr/thenavyashore.html, επισκεπτόμενο την 28-11-2013 | |
http://sitalkisking.blogspot.gr/2010/02/1913_10.html, Παντελή Στεφ. Αθανασιάδη, Η Ιστορία των Πρώτων Γραμματοσήμων του Δεδέαγατς, επισκεπτόμενο την 10-9-2013 | |
https://sitalkisking.blogspot.com/2020/05/1913.html, Παντελή Στεφ. Αθανασιάδη Το άγνωστο ψήφισμα του λαού του Δεδέαγατς το 1913, εναντίον της δεύτερης Βουλγαρικής κατοχής, επισκεπτόμενο την 4-11-2025 | |
https://sitalkisking.blogspot.com/2022/08/12-1913.html#more, Παντελή Στεφ. Αθανασιάδη , Έκκληση των κατοίκων της Μάκρης και άλλων 12 χωριών της Αλεξανδρούπολης προς τον ναύαρχο Κουντουριώτη και τον βασιλέα Κωνσταντίνο, το 1913επισκεπτόμενο την 4-11-2025 |
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Προκήρυξις
Εν Ονόματι του Βασιλέως των Ελλήνων Κωνσταντίνου
Ημείς ο Αντιναύαρχος Αρχηγός του Στόλου Παύλος Κουντουριώτης. Προς τους κατοίκους του Δεδέαγατς διακυρύσσομεν και διατάσσομεν.
1ον) Το Δεδέαγατς μεθ’ όλων των πέριξ, μετά του λιμένος και των ακτών αυτού κατελήφθη υφ’ ημών και διατελεί από τούδε εις την κατοχήν μας.
2ον) Αι εν τη πόλει Αρχαί εκτός των υπαλλήλων τοπικής διοικήσεως καθαιρούνται, την εξουσίαν δε αυτών θα ασκή ο Διοικητής του αγήματος κατοχής υποπλοίαρχος Στυλιανός Μαυρομιχάλης, όν διορίζομεν και προσωρινώς επίτροπον υμών.
3ον) Αι υποθέσεις τοπικής φύσεως θα διεξάγωνται, μέχρι νεωτέρας διαταγής μας, όπως και μέχρι τούδε και υπό των αυτών τοπικών υπαλλήλων, αλλά υπό την ανωτέραν εποπτείαν του ημετέρου επιτρόπου, έχοντος το δικαίωμα να αντικαθιστά τους κακούς ή αμελείς.
4ον) Οι μέχρι τούδε ισχύοντες επί οθωμανικής κατοχής νόμοι και τοπικά έθιμα είτε διοικητικής φύσεως, είτε ποινικής, είτε ιδωτικής, θα εξακολουθήσουν να εφαρμόζονται υπό των διαφόρων αρχών διοικητικών ή δικαστικών υπό την εποπτείαν του ημετέρου επιτρόπου, όστις έχει το δικαίωμα να λαμβάνη γνώσιν πάσης υποθέσεως και να διατάσση την προς αυτόν υποβολήν περιοδικών ανάφορών.
5ον) Εγγυώμεθα τον απόλυτον σεβασμόν και απρόσβλητον διατήρησιν των ιδιωτικών δικαιωμάτων, της θρησκευτικής και προσωπικής ελευθερίας, της τιμής , των οικογενειακών σχέσεων και της ιδιοκτησίας εις άπαντας τους κατοίκους της καταληφθείσης χώρας αδιακρίτως φυλετκής καταγωγής ή θρησκεύματος, θεωρούντες αυτούς πάντας αδιακρίτως ίσους μεταξύ των ως προς τε τα δικαιώματα και τας υποχρεώσεις, ιδιαιτέραν δ’ εγγυώμεθα προστασίαν εις τα ιερά, ευαγή και φιλανθρωπικά καθιδρύματα, ων η περιουσία θα μείνη άθικτος και θα διοικήται όπως και επί οθωμανικής κατοχής, άνευ παρεμβάσεως του ημετέρου επιτρόπου.
6ον) Την φύλαξιν των ως άνω εγγυωμένων δικαιωμάτων κατά παντός κινδύνου προσβολής αυτών αναθέτομεν εις τον ημέτερον επίτροπον, ενεργούντα την Αστυνομίαν δια του Στρατού της κατοχής και έχοντα την εξουσίαν να εκδίδη αστυνομικάς διαταγάς οιουδήποτε περιεχομένου, αλλά γενικώς δι όλους τους κατοίκους και επιβαλλούσας ίσας υποχρεώσεις εις αυτούς αδιακρίτως φυλετικής καταγωγής ή θρησκεύματος.
7ον) Ρητώς απαγορεύομεν εις πάντας τους κατοίκους την οπλοφορίαν, υποχρεούνται δε πάντες εντός της υπό του ημετέρου επιτρόπου ορισθησομένης προθεσμίας να παραδώσωσι τα όπλα των εις τον στρατόν της κατοχής.
8ον) Οι κάτοικοι της καταληφθήσας χώρας είναι υπόχρεοι να εξακολουθήσουν πληρώνοντες εις τους υπό του ημετέρου επιτρόπου ορισθησομένους εισπράκτορας τους μέχρι τούδε υπό του Οθωμανικού Κράτους κεκανονισμένους φόρους και τέλη, όπωςεξ αυτών πληρώνωνται κατά κύριον λόγον τα έξοδα της καλής διοικήσεως της καταληφθείσης χώρας.
9ον) Καλούμεν πάντας τους κατοίκους της καταληφθείσης χώρας να συνεχίσουν εν ειρήνη και τάξει τας ιδιωτικάς των υποθέσεις υπακούοντες εις τους νόμους και εις τας διαταγάς του ημετέρου επιτρόπου, αποφεύγοντες δε πάσαν ενέργειαν δυνάμενην να διαταράξη την δημόσιαν ασφάλειαν.
10ον) Πάσα πράξις ή απόπειρα πράξεως θέτουσα εις κίνδυνον την ασφάλειαν του Στρατού της κατοχής, του Στόλου και των πληρωμάτων αυτού ή τα συμφέροντα της Ελλάδος θα δικάζηται στρατιωτικώς ως έγκλημα εσχάτης προδοσίας και θα τιμωρήται με θάνατον 24 ώρας μετά την απόφασιν.
Η παρούσα θέλει κοινοποιηθή εις τους κατοίκους της καταληφθείσης χώρας τη μερίμνη του επιτρόπου ημών.
Εν Όρμω Δεδέαγατς και από του «Γ. Αβέρωφ».
Τη 12-7-13
Ο Αντιναύαρχος Αρχηγός του Στόλου
Π. Κουντουριώτης
