Γράφει ο Δημήτρης Μπαλόπουλος
[..] Ακριβώς τα μεσάνυχτα της 15ης προς 16ης Αυγούστου 1960 ακούστηκαν στη Λευκωσία οι σάλπιγγες του 42ου Βασιλικού Συντάγματος του Βρεττανικού Στρατού, ενώ υποστελλόταν η Αγγλική Σημαία και ανυψωνόταν στη θέση της η Κυπριακή. Τις ίδιες στιγμές στην αίθουσα της Κυπριακής Βουλής υπογράφονταν από τον Πρόεδρο Μακάριο και τον ως τότε Άγγλο Κυβερνήτη Φούτ τα έγγραφα διαβίβασης της εξουσίας [..]
Από την ώρα εκείνη υπήρχε η Κυπριακή Δημοκρατία μετά από 82 χρόνια Βρεττανικής κυριαρχίας, όμως ευθύς εξ’ αρχής ήταν εμφανή τα σημάδια μιας πολιτικής ρευστότητας που σύντομα θα εκδηλωνόταν δυναμικά.
Για την κάλυψη των πρώτων αναγκών της Κυπριακής Δημοκρατίας δύο παροπλισμένα ξύλινα παράκτια περιπολικά 85 τόννων και ταχύτητας 18 κόμβων, που είχαν ναυπηγηθεί στη Γερμανία το 1935, αγοράστηκαν με ταχύρυθμες διαδικασίες από τον Κύπριο επιχειρηματία Αναστάση Λεβέντη.
Τα πλοία αυτά ενεργοποιήθηκαν εσπευσμένα και ως εκ τούτου πρόχειρα στο Ναύσταθμο Σαλαμίνας και εξοπλίστηκαν με ένα πυροβόλο των 40 χ/μ και δύο των 20 χ/μ. Στις 28/7/1964 τα δύο περιπολικά που είχαν λάβει τα ονόματα Φαέθων και Αρίων με κυβερνήτες τους Ανθυποπλοιάρχους Δ. Μητσάτσο και Ν. Μπέτση υπό απόλυτη μυστικότητα κατέπλευσαν στη Λεμεσό. Ήταν τα πρώτα πλοία του νεοσύστατου Πολεμικού Ναυτικού της Κύπρου.
Τα γεγονότα της Μανσούρας (Αύγουστος 1964) – Οι πρώτες απώλειες
Στις 7/8/1964 η Εθνοφρουρά ενεπλάκη σε εχθροπραξίες με τουρκοκυπριακές δυνάμεις και τα δύο περιπολικά διετάχθησαν και έλαβαν μέρος στις επιχειρήσεις, εκτελώντας από θαλάσσης βομβαρδισμό των οχυρών θέσεων των Τουρκοκυπρίων. Την 8/8/1964 ο Αρίων συνεχίζει τον βομβαρδισμό στον κόλπο της Χρυσοχούς ενώ ο Φαέθων παραμένει λόγω βλάβης της μιας κύριας μηχανής στην περιοχή Καραβοστάσι του κόλπου της Μόρφου. Το μεσημέρι αυτής της ημέρας εκδηλώνεται σε όλη την περιοχή της Τηλλυρίας μεγάλης εκτάσεως τουρκική αεροπορική προσβολή.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες ο Φαέθων απάρει και κινούμενος με ταχύτητα 7 – 8 κόμβων, ελίσσεται πλησίον παρακείμενων εμπορικών πλοίων, αμυνόμενος εναντίων των τουρκικών F-100 με τις μισές κάνες των πυροβόλων του εκτός λειτουργίας (λόγω λανθασμένων πυρομαχικών που είχαν παραδοθεί στο πλοίο στην Αθήνα). Το πλοίο πλήττεται από τα πυρά των αεροσκαφών αλλά ο κυβερνήτης του Δ. Μητσάτσος, παρά τον σοβαρότατο τραυματισμό του, τελικά κατόρθωσε με ψυχραιμία να προσαράξει το πλοίο στην πλησιέστερη ακτή και να διασώσει όσα μέλη του πληρώματος ήταν δυνατό. Το πλοίο στη συνέχεια καταστράφηκε από τις συνεχιζόμενες επιθέσεις των αεροσκαφών.
Απωλέσθησαν ο Ανθυποπλοίαρχος ΣΕΑ/Μ Π. Χρυσούλης, ο Αρχικελευστής Πυροβολητής Σ. Αγάθος, ο Αρχικελευστής Μηχανικός Ν. Πανάγος, οι Ναύτες: Αρμενιστής Ν. Καπαδούκας, Μηχανικός Π.Θεοδωράτος, Νοσοκόμος Ν. Νιάφας και ο Εθελοντής ιδιώτης Άντης Φιλήτας.
Τραυματίστηκαν ο κυβερνήτης Ανθυποπλοίαρχος Δ. Μητσάτσος (αργότερα υπέστη ακρωτηριασμό του δεξιού του χεριού), ο Υποκελευστής Β’ Μηχανικός Δ. Ρεμουντάκης, ο Υποκελευστής Β’ Ηλεκτρολόγος Κ. Κοφινάς, ο Ναύτης Μηχανικός Α. Βλάχος, ο Ναύτης Ρ/Ε Β. Τσιακάλης και ο Υποκελευστής Α’ Τ/ΜΕΚ Ι. Γκιόκας.
Η προμήθεια των ρωσικών τορπιλακάτων
Με δεδομένη την αρνητική διάθεση των δυτικών χωρών για την πώληση πολεμικού υλικού στην Κύπρο, ο Πρόεδρος Μακάριος (1913 – 1977) αποφασίζει τον Σεπτέμβριο του 1964 την αγορά του από την τότε Σοβιετική Ένωση. Μεταξύ των άλλων τοποθετήθηκε παραγγελία για την πρόσκτηση έξι τορπιλακάτων (Τ/Α) εκτοπίσματος 20 τ. μεγίστης ταχύτητας 52 κόμβων,με οπλισμό δύο τορπίλες και ένα πυροβόλο των 14,5 χ/μ μαζί με τα απαραίτητα υλικά υποστηρίξεως. Η παραλαβή των πλοίων θα γινόταν στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και η μεταφορά τους στην Κύπρο θα υλοποιείτο σε τρία ταξίδια με το M/S «Καπετάν Μπουσές».
Το Νοέμβριο του 1964 αφίχθη στην Κύπρο ο Πλωτάρχης Γ. Δημητρόπουλος ο οποίος ανέλαβε καθήκοντα Ναυτικού Διοικητού Κύπρου. Το βράδυ της 28ης Ιανουαρίου 1965 ανεμένετο η πρώτη αποστολή από την Αλεξάνδρεια. Ήταν μια σημαντική νύχτα, γεμάτη ένταση και αγωνία. Πράγματι, στις 22.00 κατέπλευσε στο Μπογάζι το M/S «Καπετάν Μπουσές», αγκυροβόλησε στο προκαθορισμένο σημείο και εκφόρτωσε τις δύο πρώτες τορπιλακάτους. Ακολούθησε η παραλαβή εντός του Φεβρουαρίου όλου του υλικού.
Η ενεργοποίηση των Τ/Α πραγματοποιήθηκε σε απίστευτα μικρό χρονικό διάστημα, χάρις στις άοκνες προσπάθειες των αξιωματικών και του προσωπικού της «Ν.Β . Χρυσούλης». Τα πρώτα πληρώματα των Τ/Α ήταν Αξιωματικοί του Π.Ν. και οι Ανθυποπλοίαρχοι κυβερνήτες μετέβησαν στην Κύπρο εθελοντικά. Προ της αναχώρησής τους οι εθελοντές «αποκτούσαν» νέο ονοματεπώνυμο και εφοδιάζονταν με Κυπριακή ταυτότητα. Σε περίπτωση «αναποδιάς» το επίσημο ελληνικό κράτος δεν θα τους αναγνώριζε και δεν θα είχε καμμία ευθύνη.
Κυβερνήτες Τ/Α πρώτης περιόδου
-Ανθυποπλοίαρχος Ν. Μπέτσης, 28/1/65 έως 1/5/65 στην Τ4 με το όνομα Χαραλαμπίδης
– Ανθυποπλοίαρχος Ε. Ζαρόκωστας, 28/1/65 έως 14/10/65 στην Τ1 με το όνομα Ανδρέου
– Έφεδρος Υποπλοίαρχος Κ. Κονδύλης, 12/2/65 έως 31/12/65 στην Τ2 με το όνομα Πετρίδης
-Ανθυποπλοίαρχος Κ. Δημητριάδης, 12/2/65 έως 1/4/66 στην Τ3 με το όνομα Δόλκας
– Ανθυποπλοίαρχος Ε. Καναβαριώτης, 22/2/65 έως 20/1/65 στην Τ6 με το όνομα Καστελίδης
– Ανθυποπλοίαρχος Γρ. Δεμέστιχας, 26/2/65 έως 13/6/66 στην Τ5 με το όνομα Δασίδης
-Ανθυποπλοίαρχος Αγγ. Χρυσικόπουλος, 1/5/65 έως 30/3/66 στην Τ1 με το όνομα Χρυσίδης
– Ανθυποπλοίαρχος Κ. Σουρμπάτης, 15/10/65 έως 30/3/66 στην Τ1 με το όνομα Σαββόπουλος
– Ανθυποπλοίαρχος Ι. Θεοφιλόπουλος, 21/9/65 έως 19/4/66 στην Τ2 ως Θεοφάνους
Τα πλοία αυτά υπήρξαν ένα πραγματικό σχολείο για τα στελέχη του Πολεμικού μας Ναυτικού, τα οποία εκπαιδεύτηκαν αποκτώντας σημαντική εμπειρία, δημιουργώντας παράλληλα πνεύμα ομάδος. Μόνο τυχαίο δεν είναι το γεγονός, ότι όταν δημιουργήθηκε στις 28/11/1966 ο Στολίσκος Ταχέων Σκαφών (Σ.ΤΑ.Σ) πρώτος διοικητής τοποθετήθηκε ο Αντιπλοίαρχος Γ. Δημητρόπουλος, που είχε «σπουδάσει» τις τορπιλακάτους ως Ναυτικός Διοικητής Κύπρου.
Δείτε ντοκιμαντέρ του ΕΛ.Ι.Ν.ΙΣ. για τη γέννηση του Κυπριακού Ναυτικού:
Πηγές:
Κωνσταντίνος Δημητριάδης και Γρηγόρης Δεμέστιχας, Ίδρυση του Κυπριακού Ναυτικού (1964 – 1966), Αθήνα, Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, 2018
Άγγελος Χρυσικόπουλος, Αναμνήσεις από το Κυπριακό Ναυτικό, Αθήνα, εκδόσεις Κορφή
Η «Γέννηση του Κυρπιακού Ναυτικού, 1964 -1966» https://www.youtube.com/watch?v=ICNDbIKsA30
Δημήτρης Μητσάτσος, Άρση Απορρήτου, Εκδόσεις Παπαδόπουλος, 2025, Αθήνα
Δημήτρης Μπαλόπουλος, Ναυτικό Ημερολόγιο – Ταξιδεύοντας στη Χρονογραμμή, Ελληνικό Ινστιτούτο ναυτικής Ιστορίας, Αθήνα, 2025
