Έρευνα – σύνταξη: Λεωνίδας Τσιαντούλας
Λίγα εισαγωγικά
Όσοι επισκέπτονται σήμερα το Θωρηκτό “Αβέρωφ” εντυπωσιάζονται, μεταξύ άλλων, από τους πολύ μεγάλους πύργους των δίδυμων πυροβόλων Armstrong των 9,2 ιντσών (ενας στην πλώρη και ένας στην πρύμνη) και των 7,5 ιντσών (2 δεξιά και 2 αριστερά στο μέσον του πλοίου). Οι περισσότεροι σχηματίζουν την εντύπωση ότι αυτός ήταν όλος κι όλος ο οπλισμός του πλοίου και με αυτόν δοξάστηκε στους Βαλκανικούς Πολέμους αλλά και στους 2 Παγκόσμιους Πολέμους όπου έλαβε μέρος.
Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ διαφορετική. Το Αβέρωφ έφερε από ναυπηγήσεως και άλλα 24 (!) πυροβόλα (16 ταχυβόλα των 3” / 76mm και 8 ταχυβόλα των 47mm) της ίδιας εταιρείας, τοποθετημένα στο κατάστρωμα λέμβων, στις βαρδιόλες, ακόμα και επάνω στους πύργους των πυροβόλων των 9,2 ιντσών.
Σήμερα στο πλοίο δεν υπάρχει κανένα ίχνος από αυτό τον “δευτερεύοντα οπλισμό”. Μόνο κάποια σημάδια στο δάπεδο και σε κάποιες θυρίδες δηλώνουν ότι εκεί υπήρχαν κάποτε πυροβόλα. Παρακάτω μπορείτε να δείτε μερικές φωτογραφίες αυτών των πυροβόλων.
Ένα “αδέσποτο” πυροβόλο στην παραλία των Λεγραινών.
Οι θερινοί λουόμενοι και οι χειμερινοί περιπατητές στην παραλία των Λεγραινών, 5 χιλιόμετρα πριν το Σούνιο, έχουν σίγουρα παρατηρήσει στα βράχια του νότιου άκρου της όμορφης αμμουδιάς ένα αντικείμενο που σίγουρα είναι πυροβόλο. Σημαδεύει το πέλαγος και είναι εκεί εκτεθειμένο για δεκαετίες, αφημένο στα κύματα και τους αέρηδες να σκουριάζει και σιγά – σιγά να φθίνει από την οξείδωση. Αποτελεί ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της περιοχής και για την ύπαρξή του εκεί ακούγονται διάφορες φήμες και ιστορίες. Αλλά ας εξετάσουμε το αντικείμενο όσο το δυνατόν πιο αναλυτικά.
Πρόκειται πράγματι για ναυτικό πυροβόλο (ταχυβόλο) μεσαίου διαμετρήματος. Είναι στερεωμένο επάνω σε θόλο πυργίσκου παρατηρητηρίου (τμήμα οχυρωματικής κατασκευής Β’ ΠΠ) με τρόπο που δεν επιτρέπει την οριζόντια περιστροφή του. Το γεγονός αυτό υπαγορεύει οτι αυτή δεν ήταν η λειτουργική του θέση όταν ήταν επιχειρησιακά ενεργό. Πιθανότατα τοποθετήθηκε εκεί μεταγενέστερα για λόγους επιδείξεως.
Το πυροβόλο έχει εκτεταμένες οξειδώσεις λόγω μακροχρόνιας παραμονής του σε υπαίθριο χώρο κοντά στη θάλασσα, χωρίς κανενός είδους προληπτική συντήρηση.
Η πρόσβαση με τα πόδια είναι ευχερής, αλλά λόγω της περίφραξης δεν είναι δυνατή σήμερα η εξέτασή από κοντά του πυροβόλου. Αυτό είχε καταστεί δυνατόν κατά την πρώτη αυτοψία, το 2005. Τότε τραβήχτηκαν και οι φωτογραφίες που ακολουθούν, οι οποίες δημοσιεύτηκαν στο Περιοδικό “Ναυτική Ιστορία”, τεύχος Οκτ – Δεκ 2005, (φωτογραφίες Κ. Σέμου, παρουσίαση Γ. Τερνιώτη). Τότε δεν κατέστη δυνατή η αποκάλυψη της ταυτότητας και της ιστορίας του πυροβόλου.
Στη φωτογράφιση του 2005 διαπιστώθηκε ότι πάνω στο πυροβόλο υπήρχαν 2 μεταλικές πινακίδες: Στη μία υπήρχαν οδηγίες (στην ελληνική γλώσσα) για την πλήρωση του χαλινωτηρίου του και αναγραφόταν το διαμέτρημά του (76 mm).
Στην άλλη αναγράφονταν το διαμέτρημά του (76mm), τα αρχικά E.O.C., το έτος κατασκευής του (1905) και ο αριθμός σειράς παραγωγής του.
Στο πίσω μέρος του σωλήνα του πυροβόλου υπάρχει εγχάρακτη αναγραφή του ονόματος του εργοστάσιου κατασκευής του (ARMSTRONG WHITWORTH & CO) καθώς και του έτους κατασκευής του (1905).
Η αποκάλυψη της ταυτότητας και της προέλευσης του πυροβόλου
Σύμφωνα με τις υφιστάμενες πινακίδες του, που μόλις περιγράψαμε, το πυροβόλο έχει διαμέτρημα 76mm και είναι κατασκευασμένο από την εταιρεία Armstrong Whitworth, το έτος 1905. Επίσης αναγράφονται τα αρχικά E.O.C. Αναφορικά με την εταιρεία κατασκευής (Armstrong Whitworth) και τα αρχικά Ε.Ο.C. μπορούν να αναφερθούν τα ακόλουθα:
Το 1847, ο μηχανικός William George Armstrong ίδρυσε τήν εταιρεία Elswick Works στο Newcastle, η οποία αρχικά παρήγαγε υδραυλικά συστήματα μηχανημάτων, γερανών και γεφυρών. Σύντομα άρχισε να παράγει και πυροβόλα, με πιό σημαντικό το πυροβόλο Armstrong, με το οποίο ο βρετανικός στρατός εξοπλίστηκε στον πόλεμο της Κριμέας. Το 1882, συγχωνεύτηκε με την ναυπηγική εταιρεία του Charles Mitchell για να σχηματίσει την Armstrong Mitchell & Co. To 1897 η Armstrong Mitchell & Co συγχωνεύθηκε με την εταιρεία του Joseph Whitworth. Η εταιρεία επεκτάθηκε σταδιακά στην κατασκευή αυτοκινήτων και αεροσκαφών μέχρι το 1927, οπότε συγχωνεύθηκε με την Vickers Limited και σχηματίστηκε η Vickers-Armstrong.
Τα αρχικά E.O.C. παραπέμπουν στην εταιρεία Elswick Ordnance (που μερικές φορές αναφέρεται ως Elswick Ordnance Works, αλλά συνήθως ως “EOC”). Η εν λόγω εταιρεία δημιουργήθηκε αρχικά το 1859 και αποτελούσε τον κλάδο εξοπλισμών της W.G. Armstrong & Company και αργότερα της Armstrong Whitworth. Υπήρξε σημαντικός κατασκευαστής όπλων πριν και κατά τη διάρκεια του Α ‘Παγκοσμίου Πολέμου. Τα πυροβόλα όπλα και τα πυρομαχικά που έφτιαξε για τη βρετανική κυβέρνηση έφεραν τη σφραγίδα EOC, ενώ τα πυροβόλα όπλα που προορίζονταν για εξαγωγή χαρακτηρίζονταν συνήθως ως “W.G. Armstrong”1https://en.wikipedia.org/wiki/Armstrong_Whitworth#Armaments.
Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει αβίαστα ότι το ναυτικό πυροβόλο έχει κατασκευαστεί πιθανότατα το 1905 και οπωσδήποτε μεταξύ 1897 (έτος συγχώνευσης της εταιρείας Αrmstrong με την Whitworth) και 1920 (έτος συγχώνευσης της εταιρείας με την Vickers, σχηματίζοντας την Vickers – Armstrong). Το μόνο ελληνικό πλοίο εκείνης της περιόδου με πυροβόλα αυτής της εταιρείας ήταν το Θωρακισμένο Καταδρομικό “Γεώργιος Αβέρωφ”.
Η μέσω φωτογραφιών τεκμηρίωση της προέλευσης του πυροβόλου
Όπως αναφέραμε και στην αρχή του κειμένου το Θ/Κ ΑΒΕΡΩΦ έφερε από ναυπηγήσεως 16 ταχυβόλα 3” / 76mm. Είναι σπάνιες οι ευκρινείς φωτογραφίες των πυροβόλων αυτών. Παρακάτω παρατίθενται 3 από αυτές. Η πρώτη προέρχεται από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας και απεικονίζει πυρά των ταχυβόλων 76 mm του αριστερού μεσοστέγου του Αβέρωφ, πιθανότατα τον Ιούνιο του 1913 εναντίων στόχων ξηράς στον ορμο Τσάγεζι (Σταυρός Χαλκιδικής).
Στη δεύτερη φωτογραφία απεικονίζεται ένα από τα 3 ταχυβόλα 76 mm του δεξιού μεσοστέγου (στο κατάστρωμα λέμβων) με την ομοχειρία του.
H τρίτη φωτογραφία απεικονίζει τον Πλοίαρχο Δούσμανη, Κυβερνήτη του Αβέρωφ την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων, δίπλα σε ένα ταχυβόλο των 76 mm. Είναι χαρακτηριστική η λαβή χειρισμού του πυροβόλου, η οποία αν και διακρίνεται στην φωτογράφιση του 2005 στα Λεγραινά, σήμερα έχει αφαιρεθεί.
Αν και λιγοστό, το φωτογραφικό υλικό είναι σαφές. Το πυροβόλο των Λεγραινών είναι πράγματι ένα από τα πυροβόλα του “Αβέρωφ” που σήμερα δεν υπάρχουν στο πλοίο!
Από το “Αβέρωφ” στα Λεγραινά
Ας δούμε τώρα πώς το πυροβόλο κατέληξε από το “Αβέρωφ” στην παραλία των Λεγραινών:
Την περίοδο Απριλίου – Ιουνίου 1940, για λόγους επιχειρησιακής αναβάθμισης του πλοίου στην αντιμετώπιση αεροπορικών απειλών, 8 από τα ταχυβόλα των 76mm του “Αβέρωφ” αντικαταστάθηκαν με πιο σύγχρονα αντιαεροπορικά πυροβόλα Rheinmental 37/60 και Vickers 76 mm.2Θ/Κ ΑΒΕΡΩΦ, Μητρώο Πλοίου
Επίσης, την περίοδο 1937 – 1940, στο πλαίσιο προετοιμασίας αντιμετώπισης επίθεσης από τον Άξονα, το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού οργανώνει επάκτια οχυρά για τοπική και αντιαεροπορική άμυνα, σε διάφορα σημεία της Ελλάδος. Τα οχυρά αυτά εφοδιάστηκαν όχι μόνο με νέο εξοπλισμό, αλλά και με πυροβολικό από παροπλισμένα πλοία (πχ πυροβόλα από τα Κιλκίς και Λήμνος) ή από πλοία που υφίσταντο μετασκευή (πχ εύδρομο Έλλη όταν μετατράπηκε σε ναρκοθετικό), ή εκσυγχρονισμό (όπως το “Αβέρωφ”).
Μια από αυτές τις οχυρωματικές περιοχές, με καθήκοντα αντιαεροπορικής προστασίας, ήταν το Πολυβολείο Κεράμου, το οποίο ήταν ενταγμένο στην Διοίκηση Ανταεροπορικής Άμυνας και εξοπλίστηκε, μεταξύ άλλων και με 2 ταχυβόλα 76 mm για Α/Α/ καθήκοντα3Έκθεση σχετικά με τη δράση του Ναυτικού κατά τον πόλεμο 1940-1944, Δημήτριος Φωκάς, Έκδοση Πολεμικού Ναυτικού. Το Οχυρό Κεράμου ευρισκόταν στο νότιο άκρο της παραλίας Λεγραινών στην Αττική.
Μετά την κατάρρευση του μετώπου και την προέλαση του γερμανικού στρατού, μεταβιβάστηκε την 26.04.1941 από το Γ.Ε.Ν. η διαταγή αχρήστευσης του οπλισμού των οχυρών, της καταστροφής των πυρομαχικών και των κλείστρων των πυροβόλων, των οργάνων χειρισμού τους, καθώς και των μέσων διεύθυνσης βολής4Ημερολόγιο Πολέμου ΓΕΝ. Αρχείο Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού. Οι διαταγές εκτελέσθηκαν με αποτέλεσμα τα κλείστρα των πυροβόλων να τεμαχισθούν με οξυγόνο και μαζί με τα πυρομαχικά να μεταφερθούν με βάρκες και να ποντισθούν σε βαθιά νερά, ενώ τα όργανα των πυροβόλων και της διεύθυνσης βολής, καθώς και οι προβολείς να καταστραφούν. Τα μόνα που εξαιρέθηκαν ήταν τα αντιαεροπορικά πυροβόλα. Αυτός ήταν και ο λόγος που το πυροβόλο του “Αβέρωφ” στα Λεγραινά διασώθηκε.
Το “δια ταύτα”:
α. To ξεχασμένο πυροβόλο στην παραλία των Λεγραινών κατά απόλυτη βεβαιότητα ανήκε στο “Αβέρωφ” μέχρι την Άνοιξη του 1940, οπότε αντικαταστάθηκε και μεταφέρθηκε στο τότε Οχυρό Κεράμου (αντιαεροπορική τοποθεσία).
β. Το Θ/Κ Αβέρωφ είναι ενεργό Πλωτό Ναυτικό Μουσείο, τόπος υψηλής επισκεψιμότητας και μνημείο της σύγχρονης ιστορίας του Πολεμικού Ναυτικού και δεν διαθέτει άλλο πυροβόλο αυτού του είδους. Είναι πολύ σημαντικό το πολύτιμο ιστορικό κειμήλιο να απομακρυνθεί από την περιοχή των Λεγραινών και να γίνει συντήρηση και αποκατάστασή του από τα αρμόδια συνεργεία του Ναυστάθμου Σαλαμίνας ή με συνδρομή άλλου Κλάδου των Ενόπλων Δυνάμεων (όπως στην περίπτωση συντήρησης πυροβόλων του Πολεμικού Μουσείου). Και τέλος, να τοποθετηθεί προς επίδειξη σε μία από τις αρχικές προβλεπόμενες θέσεις στο Θ/Κ
Αβέρωφ.
γ. Το Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Ιστορίας, ως φορέας που μεταξύ άλλων στοχεύει και στη διάσωση και ανάδειξη των ιστορικών κειμηλίων, έχει γνωστοποιήσει έγκαιρα στο Γενικό Επιτελείο Ναυτικού αυτή την ανακάλυψη και έχει αποστείλει όλη την διαθέσιμη τεκμηρίωση. Γνωρίζουμε ότι είναι σε εξέλιξη οι διαδικασίες για την εξεύρεση του κατάλληλου τρόπου απομάκρυνσης και μεταφοράς του πυροβόλου και ελπίζουμε σύντομα να έχουμε καλά νέα.
