Γράφει ο Δημήτρης Μπαλόπουλος
Εισαγωγικό Σημείωμα
Το 1944 ήταν μια καθοριστική χρονιά για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο καθώς η Απόβαση στη Νορμανδία (6 Ιουνίου 1944) είχε καταδείξει ότι πλέον η πρωτοβουλία των κινήσεων ανήκε στους συμμάχους.
Μέχρι και τα μέσα όμως Αυγούστου του 1944 δεν ήταν καθόλου ξεκάθαρο ότι ο Χίτλερ σχεδίαζε να εγκαταλείψει τα Βαλκάνια καθώς χρειαζόταν κυρίως το ρουμανικό πετρέλαιο.
Το βράδυ της 23ης Αυγούστου η φιλογερμανική κυβέρνηση του στρατάρχη Antonescu κατέρρευσε ύστερα από πραξικόπημα του βασιλέως Μιχαήλ, ο οποίος κήρυξε τον πόλεμο κατά της Γερμανίας τασσόμενος στο πλευρό των συμμάχων.
Εν τω μεταξύ τα γεγονότα τρέχουν και ο «Κόκκινος» στρατός εισβάλλει στη Μολδαβία την 1η Σεπτεμβρίου, ενώ στις 5 Σεπτεμβρίου, η μέχρι τότε σύμμαχος του Γ’ Ράϊχ Βουλγαρία κηρύσσει τον πόλεμο κατά της Γερμανίας.
Η απειλή της περικύκλωσης των γερμανικών στρατευμάτων επισπεύδει τις εξελίξεις και η αρχή του τέλους της Κατοχής για την Ελλάδα είναι πλέον γεγονός.
Η επιχείρηση Manna
Στις 19 Αυγούστου 1944 υπογράφεται το βρετανικό επιχειρησιακό σχέδιο αποστολής δυνάμεων (κωδικός Μanna) για τη διατήρηση της τάξης στην περιοχή Αθήνας – Πειραιά μετά την αναμενόμενη Απελευθέρωση.
Το σχέδιο προέβλεπε την απόβαση βρετανικών και ελληνικών δυνάμεων στη νότια Ελλάδα, μετά την αποχώρηση των Γερμανών από την Αθήνα, και, τη ρίψη μιας Βρετανικής Ταξιαρχίας Αλεξιπτωτιστών πριν τη μεταφορά των κύριων βρετανικών δυνάμεων στην Ελλάδα.
Παράλληλα η επιχειρησιακή σχεδίαση περιελάμβανε σχέδιο εγκατάστασης μονάδων του Πολεμικού Ναυτικού σε συγκεκριμένες πόλεις όπου θα εγκαθιστούσαν Ναυτικές Διοικήσεις, καθώς δεν υφίσταντο κυβερνητικές δομές στην κρίσμη αυτή περίοδο. Το σχέδιο αυτό, γνωστό ως Σ..Ε.Ν.Ε (Σχέδιον Εγκαταστάσεως Ναυτικού εν Ελλάδι) προέβλεπε τη διασπορά των παρακάτω πλοίων:
1.Ἀβέρωφ και Ἀδρίας για τον Πειραιά (Ν.Δ.1)
2. Επίτακτο «Ἰωνία» για την Θεσσαλονίκη (Ν.Δ.2)
3. Πάνθηρ για την Πρέβεζα (Ν.Δ. 3)
4. Ἀετός για την Μυτιλήνη (Ν.Δ. 4)
5. Κουντουριώτης για την Σύρο (Ν.Δ. 5)και μετά την απελευθέρωση της Κρήτης για το Ηράκλειο (Ν.Δ.6)
6. Σπέτσαι για την Πάτρα (Ν.Δ. 7)
7. Σφενδόνη για Καλαμάτα (Ν.Δ. 8)
8. Ἱέραξ για Καβάλα (Ν.Δ. 9)
9. Νίκη για Βόλο (Ν.Δ.10)
25 Σεπτεμβρίου. Καψάλι Κυθήρων.
Tο αντιτορπιλικό Θεμιστοκλής με κυβερνήτη τον Σαρρή παραλαμβάνει από την Χάϊφα τρία πλοία στα οποία επιβιβάστηκε η ΙΙ Μοίρα του Ιερού Λόχου και τα οδηγεί στον όρμο Καψάλι Κυθήρων. Το Καψάλι, ήταν το πρώτο τμήμα ελληνικής γης το οποίο δεχόταν τον απόδημο στρατό της πατρίδας. Στη συνέχεια, και μετά την επιστροφή του στην Αλεξάνδρεια, ο Θεμιστοκλής αναχωρεί ως πρόσκοπος του Ελληνικού στόλου πλέον στο ταξίδι της επιστροφής και στις 8 Οκτωβρίου καταπλέει στον Πόρο μέσα σ’ ένα πανηγυρικό κλίμα, που είχε ορισθεί ως ο ενδιάμεσος σταθμός για τη συγκέντρωση του συμμαχικού στόλου πριν αναχωρήσει για την Αττική.
12 Οκτωβρίου. Αλεξάνδρεια.
Ο Αρχηγός Στόλου Αντιναύαρχος Πέτρος Βούλγαρης μεταφέρει το ναυαρχικό του σήμα από τον Ελληνικό Ναυτικό Όμιλο στον Αβέρωφ, κυβερνήτης Θ. Κουντουριώτης (γυιός του Παύλου), ενώ η μουσική στο επίστεγο παιανίζει το εμβατήριο της Σημαίας.
Τα μεσάνυχτα της 12ης προς την 13η Οκτωβρίου ο συμμαχικός στόλος αναχωρεί από την Αλεξάνδρεια για την Ελλάδα. Στη δύναμη έχουν ενσωματωθεί και τα ελληνικά πλοία: Αβέρωφ, Αδρίας (με μια νέα πρόχειρη αλλά εμφανώς παράταιρη πλώρη), Αετός, Ιέραξ, Πάνθηρ, Σπέτσαι και το επίτακτο «Ιωνία». Η επιχείρηση με το συμβολικό όνομα Manna ξεκινά.
Σταθμός συγκέντρωσης των πλοίων ορίστηκε ο Πόρος, όπου ήδη από την 8η /10/1944 είχε καταπλεύσει ο Θεμιστοκλής και οι ημιολίες.
Δεδομένου ότι ο Αβέρωφ μπορούσε να αναπτύξει ταχύτητα μέχρι 10 κόμβους, τα μεσάνυκτα της επόμενης μέρας ξεκινά από την Αλεξάνδρεια και μια δεύτερη νηοπομπή αποτελούμενη από το HMS Ajax και Orion στο οποίο επιβαίνουν ο επικεφαλής της επιχείρησης Αντιναύαρχος Edward Gerard Napier Manshfield, ο Στρατηγός Scobie και ο μόνιμος υπουργός Μέσης Ανατολής & Μεσογείου Harold Macmillan. Τα δυο βαριά καταδρομικά συνοδεύουν τα αντιτορπιλικά Κρήτη και το HMS Aldenham.
Αθήνα
Τις ημέρες εκείνες η κατάσταση στην Αθήνα είναι το λιγότερο δραματική. Η επισιτιστική κατάσταση είναι τραγική. Η τιμή της λίρας έχει φτάσει στα 65 δις δραχμές. Οι υποδομές (όσες είχαν απομείνει) απειλούνται με ανατίναξη όπως η λίμνη του Μαραθώνα και τα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος στο Νέο Φάληρο και το Κερατσίνι.
Το πρωί της 12ης Οκτωβρίου μια μπάντα της Wehrmacht κατεβαίνει στην οδό Φιλελλήνων στρίβει δεξιά στην Όθωνος και κατευθύνεται στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτου όπου ο Πτέραρχος Hellmuth Felmy καταθέτει στεφάνι και στη συνέχεια παραδίδει τα κλειδιά της πόλης στον Δήμαρχο Γεωργάτο. Η Γερμανική σημαία έχει υποσταλεί στην Ακρόπολη και οι γερμανικές δυνάμεις αποχωρούν κατευθυνόμενες προς την Κηφισιά. Είναι 10:30 το πρωί και τεράστια πλήθη κατακλύζουν τους δρόμους ενώ οι καμπάνες ηχούν χαρμόσυνα.
13 Οκτωβρίου
Ο Διοικητής του στολίσκου ημιολιών Ανδρέας Λόντος έχοντας πληροφορηθεί την αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων από την Αθήνα, αναχωρεί από τον Πόρο με το ML 463 (ακταιωρός) και προσεγγίζει το λιμάνι της Ζέας στον Πειραιά. Ρυθμίζει την εκκένωση του όρμου από τα μικρά πλοιάρια, καθορίζει τα σημεία αποβίβασης των συμμαχικών δυνάμεων και επιστρέφει στον Πόρο.
14 Οκτωβρίου
Στις 9 το πρωί εισέρχονται στον όρμο της Ζέας οκτώ ML, ναρκαλιευτικά, εννέα ημιολίες και αριθμός οπλιταγωγών που μεταφέρουν βρετανούς στρατιώτες. Επικεφαλής όλων η ημιολία AEH-29, με κυβενήτη τον Γιώργο Πασπάτη, ο οποίος είχε την τύχη να είναι ο πρώτος Έλληνας που επιστρέφοντας από την Μ. Ανατολή αποβιβάζεται στην ελεύθερη Αττική γη, γενόμενος ενθουσιωδώς δεκτός από τον κόσμο. Αντίστοιχης υποδοχής έτυχε και η ΙΙ Μοίρα του Ιερού Λόχου που αποβιβάστηκε στο Μικρολίμανο.
15 Οκτωβρίου
Η απώλεια των ναρκαλιευτικών Κως και Κάσσος
Το πρωί της 15ης Οκτωβρίου ο πρώτος μεικτός σχηματισμός πλοίων αποπλέει από τον Πόρο κατευθυνόμενος στο Φάληρο, με επικεφαλής οκτώ ελληνικά ναρκαλιευτικά που ακολουθούσαν έξι βρετανικά, τα οποία είχαν αναλάβει το επικίνδυνο έργο της διάσπασης των ποντισμένων ναρκοπεδίων στο Σαρωνικό και τη διάνοιξη διαύλου. Κατά τη διάρκεια αυτής της αποστολής το ναρκαλιευτικό Κως, με κυβερνήτη τον έφεδρο Υποπλοίαρχο Λαρδή, ανατινάχθηκε και βυθίστηκε μέσα σε δύο λεπτά και το ναρκαλιευτικό Κάσσος, με κυβερνήτη τον έφεδρο Υποπλοίαρχο Μαθαρίκο, που έσπευσε σε βοήθεια είχε την ίδια τύχη. Από την Κω απωλέστηκαν τρεις άνδρες ενώ άλλοι εννέα τραυματίστηκαν. Λίγη ώρα αργότερα ανατινάχθηκαν και βυθίστηκαν δύο βρετανικά ναρκαλιευτικά ενώ άλλα δύο συνέχισαν τον πλού με μεγάλες ζημιές. Η χαρά της επανόδου στην πατρίδα είχε επισκιασθεί από μια νέα τραγωδία.
Αφήγηση Ι. Τούμπα, Εχθρός εν όψει 1940-45, σ.556
[..] Επί τέλους πλησιάζομεν. Εντός ολίγου θα φθάσομεν. Αλλ’ ιδού μία έκρηξις. Ένα ναρκαλιευτικόν ανατινάσσεται και βυθίζεται εντός δύο λεπτών. Είναι ιδικόν μας. Είναι η Κως. Δεν προφθαίνομεν σχεδόν να ιδούμε, εάν και πόσοι διεσώθησαν, όταν δευτέρα έκρηξις τινάζει εις τον αέρα ένα δεύτερον ναρκαλιευτικόν. Πάλιν Ελληνικόν. Είναι η Κάσσος….Οι λαμπροί κυβερνήται και των δύο πλοίων προφθαίνουν και παίρνουν, πριν βυθισθούν τα πλοία, τας σημαίας των…..Τα γενναία πληρώματα της Κάσσου και της Κω ζητωκραυγάζουν προς τιμήν των καραβιών τους που προσφέρθηκαν, κάτω από τον Παρθενώνα, ως τελευταία θυσία του Ελληνικού Βασιλικού Ναυτικού κατά τον πόλεμον αυτόν. Με όλην μας την δύναμιν, ζητωκραυγάζομεν και εμείς [..]
16 Οκτωβρίου. Πειραιάς – Αθήνα.
Τα αντιτορπιλικά Αδρίας και Κρήτη καταπλέουν στη Ζέα στον Πειραιά. Τα πληρώματα των πλοίων επιβιβάζονται στον ηλεκτρικό σιδηρόδρομο και μεταβαίνουν στην Μητρόπολη Αθηνών όπου γίνεται πανηγυρική δοξολογία.
Ακολουθεί παρέλαση και κατάθεση στεφάνων στο «Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτου». Είναι η στιγμή που ο κυβερνήτης του Αδρίας Ιωάννης Τούμπας δίνει το παράγγελμα «γονυπετώς», τα πληρώματα γονατίζουν και ο ίδιος καταθέτει στέφανο.
17 Οκτωβρίου
Την Κυριακή το βράδυ 15 Οκτωβρίου στο λιμάνι του Τάραντα το Υπουργικό Συμβούλιο με επικεφαλής τον Πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου επιβιβάζεται στο Καναδικό καταδρομικό HMCS Prince David, το οποίο με τα φώτα σβηστά κατευθύνεται στον Πόρο όπου καταπλέει στις 17 Οκτωβρίου. Τα μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου μετεπιβιβάζονται στον Αβέρωφ που το μεσημέρι αναχωρεί για τον Φαληρικό Όρμο, όπου κατέπλευσε το σούρουπο της ίδιας ημέρας. Η υποδοχή που επιφυλάχθηκε υπήρξε αντίστοιχη του πρώτου κατάπλου του θρυλικού πλοίου το 1911.
Διήγηση του Υποναυάρχου (Ο) Σταματίου Μανωλά ΠΝ, τότε μέλους του Επιτελείου Αρχηγού Στόλου:
[…]Είχε πλέον σημάνει η ποθητή ώρα. Ο Αβέρωφ επικεφαλής του κυρίου μέρους της ναυτικής δυνάμεως απέπλευσεν από τον Πόρον την μεσημβρίαν της 17ης Οκτωβρίου. Η ιστορική ελληνική Ναυαρχίς, όπου Κυβερνήτης ήταν, κατ’ ευτυχιν σύμπτωσιν ο υιός του ενδόξου Ναυάρχου Π. Κουντουριώτη, έπλεεν υπερήφανος, για να τερματίσει την έντιμη θητεία της αίγλης μίας ακόμη καλλινίκου επιστροφής. Ολἰγον κατόπιν, το φωτεινό απόγευμα της ίδιας ημέρας, ο απόδημος Στόλος, μετά μακράν αλλά ένδοξον απουσίαν, ηγκυροβόλει θριαμβευτικώς εις την αγκάλην του Φαλήρου. Ερρίγησαν τα νερά της Σαλαμίνος και η ως τότε δουλωμένη Πατρίς, ύστερα από δάκρυα πολλά θλίψεως, υπεδέχετο την απελευθέρωσιν με νέα δάκρυα χαράς όπως και τα νικηφόρα της πλοία […]
18 Οκτωβρίου. Κερατσίνι – Άγιος Γεώργιος
Σύμφωνα με το πρόγραμμα της ημέρας, αρχικά ο Παπανδρέου και τα μέλη της Κυβέρνησης κατευθύνθηκαν στην Ακρόπολη, όπου ύψωσαν την ελληνική σημαία την οποία μετέφεραν κορίτσια του Λυκείου Ελληνίδων με την συνοδεία ευζώνων και αντιστασιακών. Τιμητικά αγήματα του Ιερού Λόχου και του ΕΛΑΣ παρουσίασαν όπλα.
Συνέχεια διήγησης Υποναυάρχου (Ο) Σταματίου Μανωλά ΠΝ
[..]Την επομένη το πρωί η Ελληνική Κυβέρνηση αποβιβαζόταν στον ορμίσκο του Αγ. Γεωργίου, του Αρχηγού Στόλου ακολουθούντος εν μέσω λαϊκού ενθουσιασμού και πάνδημης συγκινήσεως ανήλθαν στην Αθήνα και επί του Ιερού Βράχου των Ελλήνων, έγινε έπαρση της Ελληνικής Σημαίας.…Πρώτη πράξις του Πρωθυπουργού της ελευθέρας Ελλάδος ήταν να επισφραγίση την δικαίωσιν της Ιστορίας. Εις την Ακρόπολιν, την οποίαν είχον βαρύτατα σκιάσει κατά την κατοχήν βάρβαρα χρώματα, ύψωνε το Ιερόν Σύμβολον της Πατρίδος. Εξαίσια ήτο η στιγμή. Θείον το όραμα. Η Κυανόλευκος, εις την γαλανήν διαφάνειαν του αττικού ουρανού ανέμιζεν επάνω από το αρχαίο και νέον θαύμα και με χαρμόσυνους κυματισμούς εχαιρέτιζε την Ελληνικήν Ελευθερίαν [..]
Αμέσως μετά τη δοξολογία στη Μητρόπολη, στην οποία χοροστάτησε ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ο Παπανδρέου εκφώνησε στην Πλατεία Συντάγματος τον «Λόγο της Απελευθέρωσης».
Επίλογος
Είχαν περάσει τρία χρόνια και έξι μήνες αποδημίας. Το Πολεμικό και το Εμπορικό Ναυτικό για άλλη μια φορά είχαν φανεί αντάξια της πατρίδας.
Πηγές
- Πασπάτης Γεώργιος, Τυφλή πορεία. Απομνημονεύματα από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο Αιγαίο, μετάφρ. Μιχάλης Μάτσας, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα, 2011
- Μακρής -Στάϊκος Πέτρος, Ο Άγγλος Πρόξενος. Ο υποπλοίαρχος NoelC.Rees και οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες. Ελλάδα – Μέση Ανατολή 1939-1944, Ωκεανίδα, Αθήνα, 2011
- Στεφανάδης Αδάμ, Το Ελληνικό Κράτος της Θάλασσας. Η Ιστορία του Σύγχρονου Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, Τόμος Β΄, Αθήνα, 2017
- Τούμπας Ιωάννης, Εχθρός εν όψει 1940-1945, Ναυτικόν Μουσείον της Ελλάδος, 2016
- Φωκάς Δημήτριος, Έκθεση σχετικά με τη δράση του Ναυτικού κατά τον πόλεμο 1940-44, έκδοση Πολεμικού Ναυτικού, 1953
- Freeathens44.org
- Greece at WWII Archives
