Γράφει ο Σπύρος Θεοδωράκης
«Φύγαμε νικημένοι, αλλά πιο πλούσιοι… ».
Ποιος τα λέει αυτά; Από πού έφυγε; τι πήρε μαζί του και για ποιο πλούτο μιλάει;
Εφέτος συμπληρώνονται 85 χρόνια μετά τη Μάχη της Κρήτης και με την ευκαιρία, ας γνωρίσουμε τον αυστραλό στρατιώτη Geoff Edwards (Τζεφ Έντουαρντ) που πολέμησε στην Κρήτη.
Γεννήθηκε το 1919 στο Σρούσμπερυ (Shrewsbury) της Αγγλίας, μια μικρή πόλη στις όχθες του ποταμού Σέβερν και ήταν τεσσάρων ετών όταν μετανάστευσε στην Αυστραλία με τους γονείς του, οι οποίοι αγοράσαν εάν αγρόκτημα στον οικισμό Peel Estate, νότια του Fremantle στην Δυτική Αυστραλία.
Ο Geoffrey έμεινε στη οικογενειακή φάρμα μέχρι 16 ετών και στη συνέχεια εργάστηκε στην πόλη Kalgoorlie της Δ. Αυστραλίας μέχρι την στράτευσή του. Η έναρξη του Β’ Παγκόσμιου Πόλεμου συνέπεσε με τα 21α γενέθλιά του και ασφαλώς υπήρξε για εκείνον ένα απρόσμενο “δώρο” που όμως, θα τον σημαδέψει δια βίου.
Στις 11 Νοεμβρίου 1939 κατατάχθηκε στον αυστραλιανό στρατό στο Northam Military Camp ως WX778 Private EG Edwards.
Δύο χρόνια μετά, το τάγμα του από τη W.Α. (2nd/11th Batalion), θα βρεθεί στην Παλαιστίνη και στην συνέχεια στην Αίγυπτο και τη Λιβύη από όπου, με πλοία και υπό συνεχομένους βομβαρδισμούς, θα προωθηθεί στην Ελλάδα. Από τον Πειραιά, ο στρατιώτης Geoff Edwards με τους συντρόφους του κινήθηκαν βόρεια.
Τον Απρίλιο του 1941 πολεμούσαν στους πρόποδες του χιονισμένου Ολύμπου. Απελπιστικά λιγότεροι, ανεπαρκώς εξοπλισμένοι να αντιμετωπίσουν τη γερμανική λαίλαπα και κάτω από συνεχείς βομβαρδισμούς των Stuka αναγκαστήκαν σε υποχώρηση μέσω Λάρισας, Λαμίας και Θερμοπυλών και στη συνέχεια ακόμη πιο πίσω προς το Μπράλο και τη Κόρινθο.
Τον ίδιο μήνα ξεκινάει η “Επιχείρηση Demon”, η τεράστια επιχείρηση εκκένωσης της ηπειρωτικής Ελλάδας από τα συμμαχικά στρατεύματα. Βρετανικά πολεμικά πλοία αλλά και ελληνικά επιβατικά, καΐκια, motorship ακόμα και σκάφη αναψυχής, μετέφεραν 50.000 στρατιώτες στην Αίγυπτο. Στη Κρήτη, προκείμενου να ενισχυθεί η άμυνά της, μεταφέρθηκαν περίπου 21.000 άνδρες.
Τον Μάϊο του 1941 επικεφαλής των συμμαχικών στρατιωτικών δυνάμεων στο νησί είναι ο Νεοζηλανδός Μπέρναρντ Φράϊμπουργκ. Οκτώ ελληνικά τάγματα, τρία βρετανικά, δύο νεοζηλανδικά και έξι αυστραλιανά είναι υπό τις διαταγές του. Ανάμεσά τους κι ένας Αυστραλός από το Perth, ο Geoff Edwards.
Πολέμησε στη Μάχη της Κρήτης αλλά πιάστηκε αιχμάλωτος ενώ προσπαθούσε να διαφύγει μέσω Χώρας Σφακίων. Οδηγήθηκε στο στρατόπεδο αιχμαλώτων στο χωριό Σκινέ των Χανίων απ΄ όπου δραπέτευσε μαζί με τον συστρατιώτη και φίλο του Bill McCarrey (Μπιλ Μακέρι) και κατευθύνθηκαν ανατολικά προς το Μοναστήρι του Πρέβελη όπου και βρήκαν καταφύγιο.
Στις 28 Ιουλίου 1941, λίγες βδομάδες αργότερα, φυγαδεύεται στην Αίγυπτο μαζί με άλλους 69 μαχητές με το βρετανικό υποβρύχιο HMS Thrasher (Ν37) από την παραλιακή τοποθεσία ‘‘Λίμνη’’ στην εκβολή του Κουρταλιώτη ποταμού. Ήταν η πρώτη οργανωμένη μυστική αποστολή απεγκλωβισμού συμμάχων από την Κρήτη και ακολουθήσαν πολλές ακόμη.
Μνήμες και γεγονότα.
Ο Edwards θα εκδώσει δυο βιβλία, ένα αυτοβιογραφικό το έτος 1989, με τίτλο: ‘‘The road to Prevelly’’ (Ο δρόμος προς το Πρέβελη), με δεύτερη έκδοση τρία χρόνια μετά.
Απόσπασμα από το βιβλίο του:
«…. ο Χίτλερ εισέβαλλε από αέρος με την ελίτ των δυνάμεών του, τους αλεξιπτωτιστές, που κατέλαβαν το νησί (σ.σ. την Κρήτη) μετά από μια πικρή αλλά και με μεγάλες απώλειες μάχη. Ξέμεινα πίσω και πιάστηκα αιχμάλωτος στα Σφακιά και από κει σε στρατόπεδο αιχμαλώτων κοντά στη Σούδα, απ’ όπου κατάφερα να δραπετεύσω με το φίλο μου Bill McCarrey. Τότε ξεκίνησε μέσα από τα βουνά το μακρύ ταξίδι μας προς τη νότια παράλια. Επειδή είχαμε ηττηθεί αμφιβάλλαμε αν οι ντόπιοι θα μας βοηθούσαν, έτσι το πρώτο βράδυ προτιμήσαμε να τους κλέψουμε λίγο φαγητό αντί να παρουσιαστούμε, γιατί η ποινή για κείνους που βοηθούσαν συμμάχους στρατιώτες ήταν θάνατος. Οι φόβοι μας αποδείχθηκαν αβάσιμοι. Οι χωρικοί μας παρείχαν τροφή και στέγη και οι βοσκοί μας μετακινούσαν μέσα από τα βουνά της Κρήτης. Μερικοί μας έδιναν ακόμη και χρήματα, τα οποία δεν χρησιμοποιήσαμε, καθώς κανείς δεν θα δεχόταν χρήματα για φαγητό, καταφύγιο ή άλλη βοήθεια.
Τελικά φθάσαμε στην Ιερά Μονή Πρέβελη, όπου ο Ηγούμενος Αγαθάγγελος Λαγουβάρδος και ο αρχηγός της αντίστασης Μιχάλης Παπαδάκης είχαν οργανώσει καταφύγια στα γύρω χωριά για εκατοντάδες συμμάχους, αψηφώντας τις βαρύτατες συνέπειες. Όταν οι Γερμανοί έκαναν περιπολίες, μας μετέφεραν σε άλλα καταφύγια. Οι περισσότεροι από μας διαφύγαμε με τα Βρετανικά υποβρύχια HMS Thrasher (N37) και HMS Torbay (N79).
Φύγαμε από την όμορφη και μαρτυρική Κρήτη νικημένοι, αλλά πιο πλούσιοι σε αισθήματα και με ανεξίτηλες αναμνήσεις για τον αδάμαστο λαό της.
Παρά το ότι είχαμε νικηθεί στο πεδίο της μάχης και δεν είχαμε πλέον τίποτα να τους προσφέρουμε, αυτοί ριψοκινδύνευσαν τα πάντα, ακόμη και τη ζωή τους για να μας βοηθήσουν στην απελπιστική μας κατάσταση. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά πλήρωσαν ακριβά για τη βοήθεια αυτή που μας πρόσφεραν. Αναμφίβολα το νησί ουδέποτε υποτάχθηκε ολοκληρωτικά».
Στα βουνά γύρω από το μοναστήρι του Πρέβελη μέσα σε σπηλιές, όπως επίσης στα γύρω χωριά, Κεραμέ, Αγαλιανού, Βάτος, Άρδαχτος, Φρατί και Δρίμισκος, κρύβονταν 200 περίπου Βρετανοί, Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί, συντηρούμενοι από το μοναστήρι και από το ντόπιο πληθυσμό.
Τα πιο πάνω επιβεβαιώνει και ο βρετανός κατάσκοπος Xan Fielding (Ζαν Φήλντινγκ), στο βιβλίο του: Το Κρυφτό – Η αντίσταση στην Κρήτη, ο όποιος, την ιδία περίοδο δρούσε ως σύνδεσμος μεταξύ των Ελλήνων ανταρτών και του συμμαχικού Αρχηγείου στη Μ. Ανατολή. Αποστολή του, η εγκατάσταση και λειτουργία ασυρμάτου και η ανάπτυξη τοπικού δικτύου πληροφοριών στην δυτική Κρήτη. Ο Fielding αναφέρει στο βιβλίο ότι είχε εντυπωσιαστεί: «από τον τεράστιο αριθμό την κρητικών που με μεγάλο προσωπικό κίνδυνο είχαν βοηθήσει τους δικούς μας (σ.σ. τους συμμάχους) να δραπετεύσουν από τη φυλακή και στην συνέχεια, με την ιδία περιφρόνηση για την δική τους ασφάλεια, τους έδιναν τροφή και καταφύγιο.
Πάνω από χίλιοι στρατιώτες των συμμάχων περιπλανιόνταν εκείνη την εποχή στο νησί με την ελπίδα να βρουν κάποιο σκάφος να τους πάει στην Αφρική. Μερικοί είχαν καταφέρει να ξεφύγουν –με κλεμμένες βαρκούλες, αυτοσχέδια πανιά και χωρίς κανένα βοήθημα ναυσιπλοΐας- και σαν από θαύμα έφταναν δυο ή τρεις μέρες αργότερα σε κάποια ακτή της Λιβύης. Αυτοί ανέφεραν στο Γενικό Αρχηγείο Μ. Ανατολής για τους συντρόφους τους, που είχαν διαφύγει τη σύλληψη και φιλοξενούνται από τον ηγούμενο της Μονής Πρέβελη. Αποτελούσαν την μεγαλύτερη συγκέντρωση συμμάχων στο νησί και καθώς το μοναστήρι ήταν παραθαλάσσιο, καταστρώθηκαν σχέδια για να τους πάρουν σταδιακά από εκεί. Όλα αυτά, δέκα εβδομάδες μετά την επίσημη εκκένωση των Σφακίων από τις συμμαχικές δυνάμεις».
Δώρα και αντίδωρα.
Όπως ανέφερε ο ίδιος ο Edwards έφυγε από την Κρήτη γεμάτος “δώρα” που τον έκαναν να νοιώθει πλούσιος. Πλούσιος σε αισθήματα μοναδικά και ανυπέρβλητα. Ήταν η αυταπάρνηση, ο ηρωισμός, η ανδρεία κι ακόμη η ανιδιοτέλεια, η μεγαλοθυμία κι ο αδάμαστος χαρακτήρας των ανθρώπων αλλά και η φιλοξενία κι η ευγνωμοσύνη του τόπου. Με τα δώρα αυτά θα φτάσει κάποια στιγμή στην πατρίδα του κι εκεί θα επιδοθεί σε μια δραστηριότητα που δεν έχει προηγούμενο, τόσο στην Αυστραλία όσο και στην Κρήτη. Γιατί θα επιστρέφει ξανά και ξανά στην Κρήτη γεμάτος ευγνωμοσύνη κουβαλώντας κάθε φορά τα αντίδωρά του.
Αξίζει να παρακολουθήσουμε τη δράση του Geoff Edwards.
Όταν με το τέλος του πολέμου επέστρεψε στην πατρίδα του, παντρεύτηκε την Beryl Byrne το 1944, την οποία είχε γνωρίσει όταν ήταν νεοσύλλεκτος στο 2ο /11ο Τάγμα. Έμειναν μαζί μέχρι τέλος της ζωής τους, απέκτησαν μια κόρη την Marilyn και δύο εγγόνια τον Simon και τον Νικόλαο.
Ο Edwards λίγα χρόνια μετά τον πόλεμο, το 1952, αγόρασε 40 στρέμματα θαμνώδους περιοχής στην παραλιακή τοποθεσία Scarborough στη Δυτ. Αυστραλία -286 χιλ. νοτιοανατολικά του Perth (Πέρθ)- κοντά στη περιοχή που ο ποταμός Margaret εκβάλει στην Ινδικό Ωκεανό. Και διάλεξε την τοποθεσία γιατί έμοιαζε με εκείνη του Πρέβελη κοντά στον Κουρταλιώτη ποταμό.
Εκεί άρχισε να κτίζει ένα τουριστικό συγκρότημα με πάρκο για τροχόσπιτα και bungalows και του έδωσε το όνομα ‘‘Prevelly Park’’ (Πάρκο Πρέβελη). Στο μέρος αυτό κτίστηκαν και άλλα σπίτια και σήμερα είναι ένας υπέροχος οικισμός με πολλούς από τους δρόμους του να έχουν κρητικές ονομασίες (Βάτος, Κεραμέ, Αγαλιανού, Φρατί, Μέλαμπες κ.α ) και με κεντρικό δρόμο την οδό Παπαδάκη. Σήμερα η περιοχή είναι γνωστή παγκοσμίως για τα κρασιά της ενώ κάθε άνοιξη συγκεντρώνονται οι καλύτεροι αθλητές του κόσμου για τους αγώνες του Παγκοσμίου Πρωταθλήματος Surf.
Τον Ιανουάριο του 1978 ο Edwards, σε ύψωμα του οικισμού Prevelly, άρχισε την ανοικοδόμηση μιας μικρής εκκλησίας αφιερωμένης στον Άγιο Ιωάννη το Θεολόγο, στον Άγιο δηλαδή που τιμάται και στη Μονή Πρέβελη στο Ρέθυμνο. Την εκκλησία αυτή δώρισε στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Αυστραλίας σε ένδειξη ευγνωμοσύνης στον Ηγούμενο και τους μοναχούς της Μονής Πρέβελη και τους κατοίκους των γύρω χωριών, που τόσο πολύ βοήθησαν τους συμμάχους τις δύσκολες εκείνες μέρες του ΄41. Σύλλογοι βετεράνων, απόστρατοι της 6ης Μεραρχίας και μέλη της Ελληνικής Κοινότητας της Δυτ. Αυστραλίας πρόσφεραν χρηματικά ποσά για την επίπλωση και εξοπλισμό της εκκλησίας. Τα θυρανοίξια έγιναν στις 4 Ιανουαρίου 1979 από τον Αρχιεπίσκοπο Αυστραλίας κ. Στυλιανό (κατά κόσμο Στέλιο Χαρκιανάκη, από το Ρέθυμνο), τον Επίσκοπο Δέρβης κ. Ιεζεκιήλ και με την παρουσία πλήθους Ελλήνων και Αυστραλών.
. Στην τελετή, ο Edwards έκλεισε την ομιλία του ως εξής: «…Και τώρα, με το κάτασπρο εκκλησάκι πάνω στο λόφο, θαυμάζοντας τη θέα από τη μία πλευρά του Village Prevelly της Δυτ. Αυστραλίας και από την άλλη τον Ινδικό Ωκεανό, ας αποτίσουμε φόρο τιμής στον ένδοξο Ελληνικό λαό, και να διαβεβαιώσουμε ότι η θυσία τους δεν ήταν μάταιη και ότι οι ηρωικές τους πράξεις θα μείνουν αιώνιες».
Έξω δε από τον μικρό ναό, η εντοιχισμένη μαρμάρινη επιγραφή αναφέρει:
Αυτό το παρεκκλήσι χτίστηκε για χάρη των Ελλήνων που ρίσκαραν και έδωσαν τη ζωή τους για να προστατεύσουν και να δώσουν καταφύγιο σε στρατιώτες των συμμάχων κατά τη διάρκεια της κρητικής εκστρατείας το WWII.
Ο Geoff Edwards, που δημιούργησε το χωριό Prevelly, ήταν ένας από τους στρατιώτες που μπόρεσαν να δραπετεύσουν χάρη στο καταφύγιο που παρείχαν οι μοναχοί στο Πρέβελη στη νότια ακτή της Κρήτης.
Χάρη στις άοκνες προσπάθειες του Geoff και της συζύγου του Beryl, αυτό το παρεκκλήσι κατασκευάστηκε σε συνεργασία με τις ελληνορθόδοξες κοινότητες της Αυστραλίας ως ένα διαρκές σύμβολο των δεσμών μεταξύ της Ελλάδας και της Αυστραλίας.
Ο Αρχιεπίσκοπος Αυστραλίας τίμησε τον Τζεφ Έντουαρντ και τη γυναίκα του, με το χρυσό Σταυρό του Αγίου Ανδρέα εκ μέρους του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Αθηναγόρα. Ωστόσο η δράση ευγνωμοσύνης αυτού του αυστραλού στρατιώτη δεν σταματήσει εδώ.
Το 1984 ίδρυσε Ταμείο Αρωγής για τους κατοίκους της περιοχής Ρεθύμνου. Πολλά χρήματα συγκεντρώθηκαν από δωρεές ατόμων και συλλόγων βετεράνων από το Ηνωμένο Βασίλειο και την Αυστραλία και χορηγίες των Κυβερνήσεων Νέας Ζηλανδίας και Αυστραλίας (χάριν των αποστράτων τους)
Με το κεφάλαιο που συγκεντρώθηκε χρηματοδοτείται ετησίως η υποτροφία: “Hγούμενος Αγαθάγγελος Λαγουβάρδος”, για πανεπιστημιακές σπουδές σε ένα σπουδαστή, εκ περιτροπής από τους νομούς Χανίων, Ρεθύμνου και Ηρακλείου.
Στις 24 Μαΐου 1991, o Edwards με την σύζυγό του θα έρθουν στην Κρήτη για τα εγκαίνια Αναμνηστικής Κρήνης στην είσοδο της Μονής Πρέβελη. Η κρήνη αυτή αποτελεί εσαεί υπενθύμιση του θάρρους και της ανδρείας του Ηγουμένου τότε της μονής, των Μοναχών και του Κρητικού Λαού που έσωσαν τις ζωές πολλών. Το κόστος κατασκευής καλύφθηκε από τις πωλήσεις του βιβλίου του “Ο δρόμος προς το Πρέβελη”
Στις 7 Απριλίου 2000, ο G. Edwards τιμήθηκε από το Διοικητή υποστράτηγο Μάικλ Jeffrey στο Κυβερνείο στο Περθ με το παράσημο Order of Australia Medal για τις υπηρεσίες του στην Ελληνική Κοινότητα και τέσσερις αργότερα, στις 11 Απριλίου 2000, απεβίωσε σε ηλικία 81 ετών πλήρης ημερών και έργων.
Αλλά ο Edwards και λίγο πριν πεθάνει, πρωτοστάτησε μαζί με πολλούς συμπολεμιστές του, σε ενέργειες για την ανέγερση Μνημείου αφιερωμένου στην Αντίσταση του Κρητικού Λαού και στην Ειρήνη. Μία πρωτοβουλία μεγάλης ιστορικής και ανθρωπιστικής σημασίας που συγκίνησε πολλούς ανθρώπους από την Κρήτη και από ολόκληρο το κόσμο.
Η Ιερά Μονή Πρέβελη, αποφάσισε να ανεγείρει με έξοδα και επιστασία δική της το μνημείο που ονομάστηκε Διεθνές Μνημείο Αντίστασης και Ειρήνης. Παραχώρησε επίσης και την έκταση (περίπου 1,5 στρ.) δίπλα στον επαρχιακό δρόμο που οδηγεί στο μοναστήρι, με πανοραμική θέα προς το Λιβυκό Πέλαγος. Η θεμελίωση του έργου έγινε στις 18 Μάιου 2001 εγκαινιάστηκε τον επόμενο έτος.
Το μνημείο προσφέρει αιώνια μνήμη και τιμή στους άνδρες και γυναίκες της Κρήτης, στους στρατευμένους της Ελλάδας, Αυστραλίας, Νέας Ζηλανδίας και Ηνωμένου Βασιλείου που θυσίασαν τη ζωή τους στη Μάχη της Κρήτης (20 -30 Μαΐου 1941) κι ακόμη, σε όσους έλαβαν μέρος στις μάχες και στα γεγονότα που ακολούθησαν, με ιδιαίτερη αναφορά στους πολίτες και στρατευμένους που εκτελέστηκαν.
Παρελθόν και μέλλον.
Για το μέλλον και για τις επόμενες γενιές, μένουν η Μονή Πρέβελη της Κρήτης με την Ιστορία της και το Prevelly Park της Δυτ. Αυστραλίας να γράφει τη δική του ιστορία. Και τα δυο ατενίζουν παντοτινά το απέραντο μπλε της θάλασσας. Τα χωρίζουν δύο ημισφαίρια αλλά τα ενώνει η γραμμή του ορίζοντα. Σαν μια νοητή κλωστή, σαν ένας άλλος μίτος της Αριάδνης.
Ο ορίζοντας, σε οποιοδήποτε σημείο της γης κι αν σταθείς, παραμένει ίδιος, απαράλλακτος και μοναδικός. Όπως μοναδικός υπήρξε και ο αυστραλός στρατιώτης Τζεφ Έντουαρντ.
Πηγές:
*Φήλντινγκ, Ζ. (1993). ΤΟ ΚΡΥΦΤΟ. Η Αντίσταση στην Κρήτη. Αθήνα: Εκδόσεις ΕΣΤΙΑΣ.
*Geoffrey Edwards and Prevelly in Australia. Ανακτήθηκε 15/5/ 2016, από http://www.explorecrete.com/preveli.html και από http://www.preveli.org.
*Τσουρδαλάκης, Σ. (2013). Ο Πρέβελης της Δυτικής Αυστραλίας. Ανακτήθηκε 16/5/2016, από http://www.melabes.gr/article
*Marilyn Sadleir-Edwards (2023). Geoff Edwards OAM. Ανακτήθηκε 5/5/2026 από https://battleofcrete.org.au/geoff-edwards-oam
