Κείμενο: Δημήτρης Μπαλόπουλος
Το Τραφάλγκαρ βρίσκεται νοτιοδυτικά της ισπανικής επαρχίας του Κάντιθ, και το όνομά του έμελε να μείνει στην ιστορία για τη μεγάλη ναυμαχία που έγινε σε εκείνα τα νερά πριν από 220 χρόνια, όταν το αγγλικό ναυτικό κατατρόπωσε τον γαλλο -ισπανικό στόλο. Σήμερα μια μικρή αναμνηστική πινακίδα δίπλα σ’ έναν φάρο θυμίζει τι έγινε εκείνo το πρωί στις 21 Οκτωβρίου 1805.
Φύσαγε πουνέντες εκείνο το πρωινό, και η γαλλο -ισπανική μοίρα υπό τις διαταγές του αμφιλεγόμενου Γάλλου ναυάρχου Βιλνέβ, βγήκε από τον κόλπο του Κάντιθ για να αντιπαραταχθεί με τον αγγλικό στόλο που τον διοικούσε ο ναύαρχος Οράτιος Νέλσον. Οι Ισπανοί ήξεραν ότι δεν ήταν έτοιμοι για μια τέτοια σύγκρουση και δεν εμπιστεύονταν ιδιαίτερα τον Βιλνέβ, ο οποίος μόλις αντίκρυσε την αγγλική μοίρα έδωσε την ακατανόητη διαταγή να γυρίσουν πίσω τα πλοία του, επιζητώντας το ασφαλές καταφύγιο του κόλπου. Ήταν σχεδόν αδύνατον να στρίψουν τα βαριά γαλλο -ισπανικά πλοία που χρειάζονταν 15 λεπτά για να πάρουν στροφή. Μάλλον ο Γάλλος ναύαρχος δεν ένοιωθε έτοιμος για να συναντηθεί εκείνη τη μέρα με την Ιστορία.
Από τη μεριά του ο Νέλσον διέταξε τα πλοία του να σχηματίσουν δύο στήλες κάθετα προς την γαλλο -ισπανική μοίρα και έδωσε το σήμα της επίθεσης με το μήνυμα «Η Αγγλία πιστεύει ότι κάθε άνδρας θα κάνει το καθήκον του». Μέσα σε λίγες ώρες τα πάντα είχαν κριθεί. Ήταν έξι το απόγευμα, ο Βιλνέβ είχε πιαστεί αιχμάλωτος, αλλά το σημαντικότερο γεγονός ήταν, ότι την ημέρα εκείνη που ο Νέλσον κέρδισε τη νίκη και τη δόξα, έπεφτε νεκρός στο κατάστρωμα της ναυαρχίδας του, χτυπημένος από τον πυροβολισμό ενός ελεύθερου Γάλλου σκοπευτή που ήταν ανεβασμένος ψηλά στα άρμενα του πλοίου Redoutable.
Την ήττα και την άτακτη υποχώρηση της γαλλο -ισπανικής μοίρας ολοκλήρωσε με τον πιο σκληρό τρόπο μια σφοδρή θαλασσοταραχή κατά την οποία βυθίστηκαν πολλά πλοία. Η νίκη των Άγγλων ήταν καθοριστική, οι οποίοι έγιναν οι κυρίαρχοι των θαλασσών για τα επόμενα 100 χρόνια, καθώς οι πρώτοι που τόλμησαν να αμφισβητήσουν αυτή την ναυτική υπεροχή ήταν οι Γερμανοί στη Γιουτλάνδη, έναν αιώνα αργότερα. Γεγονός είναι, ότι η νίκη στο Τραφάλγκαρ οδήγησε στην ενίσχυση του παγκόσμιου εμπορίου αυξάνοντας παράλληλα και τη διάθεση για δημιουργία αποικιών.
Ο Νέλσον
Η ζωή και η δράση του ναυάρχου Νέλσον (1758-1805), συνοδεύτηκε από τον πρόωρο χαμό της μητέρας του και έρχεται σε αντιδιαστολή με τη σκανδαλώδη ερωτική σχέση του με τη Λαίδη Emma Hamilton, σύζυγο του Άγγλου απεσταλμένου στη Νάπολη, Sir William Hamilton. Η επιλογή του να ζήσει μαζί της αδιαφορώντας ουσιαστικά για τις κοινωνικές επιταγές της τότε εποχής, σόκαρε τη συντηρητική αγγλική κοινωνία, που έδειχνε όμως να τον συγχωρεί γι’ αυτά του τα παραπτώματα, εξαιτίας της στρατιωτικής του μεγαλοφυΐας. Ξεκινώντας την καριέρα του στο Royal Navy σε ηλικία 12 ετών, ανήλθε όλες τις βαθμίδες της ιεραρχίας με την αξία του και πρωτοστάτησε σε τρεις μεγάλες ναυτικές νίκες της Αγγλίας: στη Ναυμαχία του Αγίου Βικεντίου, τη Ναυμαχία του Νείλου και τη Ναυμαχία της Κοπεγχάγης. Ο θάνατος τον βρήκε τη στιγμή του θριάμβου του.
Η Δημόσια Μνήμη
Ο Νέλσον έγινε ο μεγαλύτερος στρατιωτικός ήρωας της Βρετανίας. Η μεγαλοπρεπέστατη κηδεία του έγινε στο Λονδίνο στις 8/1/1806, παρουσία 32 ναυάρχων και 10.000 αξιωματικών, υπαξιωματικών και ναυτών. Ο λαός και τα πληρώματά του το θρήνησαν πραγματικά, ο δε Βασιλεύς Γεώργιος Γ’ (1760-1820), ξέσπασε δημόσια σε λυγμούς.
Στα 1808 ανεγέρθηκε στο Δουβλίνο ο “Κίονας του Νέλσωνος” για να τιμήσει το ναύαρχο και τις νίκες του, αλλά και για να θυμίζει, ότι πολλοί απ’ τους ναύτες που πήραν μέρος στη Ναυμαχία του Τραφάλγκαρ ήταν Ιρλανδοί. Η στήλη σωζόταν μέχρι το 1966 όταν καταστράφηκε από υποστηρικτές του Ι.R.Α. Στο Λονδίνο, η πασίγνωστη πλατεία Τραφάλγκαρ πήρε το όνομά της από την τοποθεσία της ναυμαχίας, και εκεί δεσπόζει το άγαλμα του Νέλσονος πάνω στη στήλη του που ανεγέρθηκε το 1843.
Σε αντίθεση με όλα αυτά, με εμφανή την αδυναμία επούλωσης του τραύματος της ήττας, πολλές γενιές παιδιών στη Γαλλία μάθαιναν στα σχολεία ότι το Τραφάλγκαρ “ήταν μια ναυμαχία που δεν ανέδειξε νικητή και στην οποία σκοτώθηκε ο Βρετανός διοικητής”.
Η τέχνη
Το Τραφάλγκαρ ήταν αναμενόμενο να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για πολλούς ζωγράφους, οι οποίοι επέλεξαν σαν θέμα τους σηνές της ναυμαχίας ή προσωπογραφίες του Νέλσονος. Στο Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη στον Πειραιά, φιλοξενούνται η Συλλογή Nelson, η συλλογή Ναυτικών Οργάνων και η Συλλογή κοκκάλινων ομοιωμάτων ιστιοφόρων πλοίων. Στις συλλογές αυτές ο επισκέπτης μπορεί να σχηματίσει μέσα από τα εκθέματα μια εικόνα για τη ζωή στα ιστιοφόρα πλοία στα τέλη του 18ου-αρχές 19ου αιώνα, ενώ τα όργανα πλοήγησης της εποχής και τα ιατρικά εργαλεία ανασυνθέτουν το σκηνικό της ζωής των ναυτικών που ταξίδευαν για μήνες στα πλοία της εποχής του Νέλσονος, μιας ζωής γεμάτης κινδύνους και αντιξοότητες, όταν όλα εξαρτώνταν από τον άνεμο, τον Πλοίαρχο, την πειθαρχία του πληρώματος αλλά και την τύχη.
Σημαντικό τμήμα της Ναυτικής Συλλογής αποτελεί η Συλλογή Nelson, η οποία περιλαμβάνει προσωπικά αντικείμενα, δεκάδες επιστολές και τεκμήρια που συνδέονται με τον Άγγλο Ναύαρχο Horatio Nelson και είναι η μεγαλύτερη συλλογή εκτός Ηνωμένου Βασιλείου. Μέσα από την αλληλογραφία του, αναδύεται μια μοναδική εικόνα για τη ζωή και τις ασχολίες του Νέλσονος. Οι επιστολές της συλλογής γράφτηκαν στα χρόνια κατά τα οποία η φήμη του Νέλσον είχε φθάσει στο απόγειό της, από τα έκτακτα νέα της Ναυμαχίας του Νείλου, από τη σχέση του με την Έμμα Χάμιλτον έως λίγες μέρες πριν από το θάνατό του στη ναυμαχία του Τραφάλγκαρ, που αποτέλεσε και τη μεγαλύτερή του νίκη. Άλλες από τις επιστολές ο Νέλσον τις έστειλε όσο βρισκόταν εν πλώ στον Ατλαντικό και άλλες από τη Μεσόγειο, κάποιες γράφτηκαν ενόσω βιαζόταν να πάρει τα έπιπλά του στο HMS Victory ή καθώς κυνηγούσε τον Γαλλικό Στόλο. Μπορούμε να φανταστούμε να υπογράφονται και να σφραγίζονται, να αποστέλλονται με βάρκα, να μεταφέρονται με πλοίο και άμαξες στα σπίτια των φίλων και της οικογένειάς του. Όλες μαζί, ζωντανεύουν τις σκέψεις και φωτίζουν το χαρακτήρα του διάσημου ναυάρχου, επαγγελματικά και προσωπικά.
Παράλληλα εξίσου σημαντικά είναι τα έργα των Γάλλων αιχμαλώτων, οι οποίοι βρέθηκαν φυλακισμένοι στην Αγγλία κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων πολέμων. Πρόκειται για ομοιώματα πλοίων κατασκευασμένα από κόκαλο, πραγματικά έργα τέχνης από χέρια τεχνιτών έμπειρων στην επεξεργασία ελεφαντόδοντου, που βρέθηκαν να υπηρετούν ως στρατιώτες του Ναπολέοντα και αιχμαλωτίστηκαν στις μάχες που συντάραξαν την Ευρώπη στις αρχές του 19ου αιώνα. Μέσα στις δύσκολες συνθήκες στις οποίες ζούσαν, οι αιχμάλωτοι αυτοί χρησιμοποίησαν το μόνο πράγμα που διέθεταν σε αφθονία, τα απομεινάρια του φαγητού τους, για να δημιουργήσουν έργα που θα τους εξασφάλιζαν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.
Αντί επιλόγου
Εκεί στην ακτή στο ακρωτήριο Τραφάλγκαρ στέκει σήμερα ένας φάρος κι ανάμεσα στους αμμόλοφους που τον περιβάλλουν φυτρώνουν στην άμμο μικρά κρινάκια. Λένε, ότι τα κρινάκια που φυτρώνουν στην άμμο είναι οι ψυχές των ναυτικών που χάθηκαν τότε….
Πηγές
Jimenez Barca Antonio, «Η αόρατη ναυμαχία του Τραφάλγκαρ», Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, 8/8/2009
www.laskaridisfoundation.org
Ναυτική Συλλογή Nelson
