Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και το Μέλλον του Πολεμικού Ναυτικού
Κείμενο ,Τσαϊλάς Δημήτριος
Όταν κοιτάμε προς το μέλλον του Πολεμικού Ναυτικού, πολλοί δεν θα στρεφόμασταν ενστικτωδώς στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, μια σύγκρουση που διεξήχθη πριν από περισσότερες από δυόμισι χιλιετίες από τριήρεις, οπλίτες και πόλεις-κράτη των οποίων οι πολιτικές δομές έχουν ελάχιστη σχέση με εκείνες του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Ωστόσο, όταν ο πόλεμος εξετάζεται μέσα από ένα ναυτικό πρίσμα, γίνεται φανερό ότι πολλά από τα μαθήματά του παραμένουν εξαιρετικά σημαντικά για τις μελλοντικές επιχειρήσεις του Πολεμικού Ναυτικού.
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος ήταν, στον πυρήνα του, μια ναυτική σύγκρουση. Διεξήχθη στα παράλια του Αιγαίου Πελάγους, της Ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας, εκτεινόμενος δυτικά μέχρι τη Σικελία. Στον πόλεμο περιλαμβάνονταν ελληνικά ναυτικά που διεξήγαγαν πολεμικές επιχειρήσεις στη θάλασσα και από τη θάλασσα, διπλωματική εμπλοκή υποστηριζόμενη από ναυτική παρουσία και ναυτικές επιχειρήσεις για την προστασία του εμπορίου και την επιβολή της πολιτικής τάξης. Αυτό είναι ακριβώς το φάσμα των ναυτικών επιχειρήσεων που αναγνωρίζονται στο σύγχρονο ναυτικό δόγμα. Κοιτάζοντας προς το εγγύς και μεσοπρόθεσμο μέλλον, είναι εύκολα προφανές ότι αυτές οι αποστολές θα παραμείνουν κεντρικές σε αυτό που θα κληθεί να εκτελέσει το Πολεμικό Ναυτικό σε σχεδόν οποιοδήποτε πιθανό σενάριο.
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (431–404 π.Χ.) περιελάμβανε σχεδόν όλες τις μεγάλες ελληνικές πόλεις-κράτη και τους συμμάχους τους σε όλο τον μεσογειακό κόσμο, από τη Σικελία μέχρι τα παράλια της Ανατολίας και τον Εύξεινο Πόντο. Αν και συμβατικά αναγνωρίζεται ως μια μάχη μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης, ήταν μια σύγκρουση σε ολόκληρο το σύστημα στην οποία η ναυτική δύναμη αποδείχθηκε καθοριστική. Η Αθήνα ήταν η κατεξοχήν ναυτική δύναμη του ελληνικού κόσμου, ενώ η Σπάρτη, παραδοσιακά μια χερσαία δύναμη, που τελικά εξασφάλισε τη νίκη μόνο αφού υιοθέτησε μια δική της ναυτική στρατηγική.
Υπό την ηγεσία του Περικλή, η Αθήνα ακολούθησε μια στρατηγική βασισμένη στη ναυτική ισχύ. Η πόλη οχυρώθηκε και συνδέθηκε με το λιμάνι της, τον Πειραιά, μέσω των Μακρών Τειχών, εξασφαλίζοντας ασφαλή και αδιάλειπτη πρόσβαση στη θάλασσα. Έτσι, η Αθήνα μπορούσε να συντηρηθεί μέσω του θαλάσσιου εμπορίου, προβάλλοντας παράλληλα ισχύ ενάντια στα σπαρτιατικά συμφέροντα σε όλο το Αιγαίο και πέρα από αυτό. Φόρος υποτέλειας και πόροι εισέρρεαν στην Αθήνα μέσω της Δηλιακής Συμμαχίας, ενός δικτύου συμμαχικών και υποτελών πόλεων-κρατών των οποίων η ασφάλεια και η ευημερία εξαρτιόνταν από την αθηναϊκή ναυτική κυριαρχία. Από στρατηγικής άποψης, η Αθήνα λειτουργούσε ως «νησί», μια μεταφορά που χρησιμοποιούνταν συχνά από τους συγχρόνους για να περιγράψουν την εξάρτησή της από τον θαλάσσιο έλεγχο για επιβίωση και ισχύ.
Οι αθηναϊκές ναυτικές επιχειρήσεις περιλάμβαναν αυτό που οι σύγχρονοι μελετητές θα αναγνώριζαν ως πλήρες φάσμα ναυτικών δραστηριοτήτων. Αυτές περιλάμβαναν επιχειρήσεις του στόλου εναντίον εχθρικών ναυτικών και εμπορικών δυνάμεων, αμφίβιες επιδρομές κατά μήκος των ακτών της Πελοποννήσου, διπλωματικές αποστολές υποστηριζόμενες από ναυτική παρουσία – όπως η ανάπτυξη στην Κέρκυρα – και αποστολές συνοδείας που αποσκοπούσαν στην προστασία του εμπορίου και την καταστολή της πειρατείας. Από αυτές τις απόψεις, η αθηναϊκή ναυτική δύναμη φαίνεται εντυπωσιακά σύγχρονη.
Η τελική ήττα της Αθήνας δεν καταδεικνύει την ανωτερότητα της χερσαίας ισχύος έναντι της θαλάσσιας ισχύος. Αντίθετα, υπογραμμίζει τις συνέπειες της στρατηγικής υπερβολής και την αποφασιστική σημασία του ναυτικού ελέγχου. Η καταστροφική Σικελική Εκστρατεία κατέστρεψε ένα μεγάλο μέρος του αθηναϊκού στόλου και σηματοδότησε μια καμπή στον πόλεμο. Στη συνέχεια, η Σπάρτη, χρηματοδοτούμενη από περσικές επιδοτήσεις, κατασκεύασε έναν στόλο ικανό να αμφισβητήσει την αθηναϊκή κυριαρχία. Οι αποφασιστικές μάχες της τελικής φάσης του πολέμου δεν δόθηκαν κοντά στην Αθήνα ή τη Σπάρτη, αλλά στο Αιγαίο και τον Ελλήσποντο, όπου ο έλεγχος των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας αποδείχθηκε καθοριστικός. Η Αθήνα τελικά κατέπεσε μέχρι υποταγής λόγω ενός συνδυασμού ναυτικής ήττας και αποκλεισμού.
Το μέλλον του Πολεμικού Ναυτικού
Όπως συμβαίνει με κάθε προσπάθεια άντλησης διδαγμάτων από την ιστορία, απαιτείται προσοχή. Παρ’ όλα αυτά, πολλές από τις βασικές γνώσεις του Πελοποννησιακού Πολέμου παραμένουν άμεσα σχετικές με το μέλλον του Πολεμικού Ναυτικού.
Η Ελλάδα είναι, γεωγραφικά και αναγκαστικά, ένα θαλάσσιο κράτος. Η κυριαρχία, η ευημερία και η ασφάλειά της είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τη θάλασσα. Το Αιγαίο, το Ιόνιο και η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι στρατηγικές αυθαιρεσίες. Είναι οι φυσικοί χώροι μέσω των οποίων ρέει το ελληνικό εμπόριο, διέρχονται οι ενεργειακές οδοί και αμφισβητούνται τα εθνικά συμφέροντα. Οποιαδήποτε μελλοντική σύγκρουση που θα αφορά την Ελλάδα είναι εξαιρετικά πιθανό να έχει θαλάσσια διάσταση πολύ πριν εκδηλωθεί στην ξηρά.
Οι συζητήσεις γύρω από τη μελλοντική δομή των δυνάμεων του Πολεμικού Ναυτικού συχνά περιστρέφονται γύρω από τους περιορισμούς των πόρων, την τεχνολογική αλλαγή και την ισορροπία μεταξύ της υψηλής ποιότητας μάχης και των καθημερινών καθηκόντων ασφαλείας. Οι προτάσεις που δίνουν έμφαση σε μια στενή εστίαση στην άρνηση πρόσβασης στη θάλασσα, με επίκεντρο κυρίως τα επίγεια συστήματα διάσπαρτα σε νησιά με συστοιχίες βλημάτων, κινδυνεύουν να επαναλάβουν ένα θεμελιώδες στρατηγικό λάθος. Ενώ οι συστοιχίες βλημάτων είναι απαραίτητα αμυντικά στοιχεία, ένα ναυτικό δομημένο αποκλειστικά ή κυρίως γύρω από αυτά θα ήταν ακατάλληλο για το ευρύ φάσμα αποστολών που αντιμετωπίζει η Ελλάδα στο άμεσο θαλάσσιο περιβάλλον της.
Μια τέτοια προσέγγιση θα έμοιαζε με μια Αθήνα περιορισμένη στα Μακρά Τείχη της: τρομερή σε άμεση αντιπαράθεση, αλλά ανίκανη να προστατεύσει τα ευρύτερα θαλάσσια συμφέροντά της ή να διαμορφώσει γεγονότα πέρα από την άμεση ακτογραμμή της.
Στρατιωτικές Επιχειρήσεις και Προστασία Ναυτικών Συμφερόντων
Ο πρωταρχικός σκοπός κάθε ναυτικού είναι οι πολεμικές επιχειρήσεις στη θάλασσα και από την θάλασσα. Αυτό ίσχυε τον πέμπτο αιώνα π.Χ. και παραμένει αληθές μέχρι σήμερα. Για το Πολεμικό Ναυτικό, αυτή η αποστολή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την προστασία του θαλάσσιου εμπορίου, των ενεργειακών οδών και της εθνικής κυριαρχίας.
Η οικονομία της Ελλάδας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το θαλάσσιο εμπόριο. Η ναυτιλία που ελέγχεται από την Ελλάδα αποτελεί πυλώνα του παγκόσμιου θαλάσσιου συστήματος, ενώ η ίδια η Ελλάδα βασίζεται στις εισαγωγές ενέργειας, τροφίμων και βιομηχανικών αγαθών μέσω θαλάσσης. Η διακοπή των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας, είτε στην Ανατολική Μεσόγειο, στη Μαύρη Θάλασσα, είτε σε κρίσιμα σημεία όπως τα Στενά του Ελλησπόντου, θα είχε άμεσες και σοβαρές συνέπειες.
Σε πολλά εύλογα σενάρια, οι απειλές για τα ελληνικά θαλάσσια συμφέροντα θα προέκυπταν μακριά από την ηπειρωτική Ελλάδα. Αυτές οι απειλές δεν χρειάζεται να προέρχονται μόνο από ομοϊδεάτες αντιπάλους. Μπορεί να περιλαμβάνουν περιφερειακή αστάθεια, καταναγκαστική χρήση ναυτικών πολιτοφυλακών, ναυτικές επιχειρήσεις σε γκρίζες ζώνες, εξόρυξη θαλάσσιων διαδρόμων ή διαταραχή των υπεράκτιων ενεργειακών υποδομών. Τα κατευθυνόμενα βλήματα από συστοιχίες ξηράς, αν και θανατηφόρα και αθόρυβα, δεν είναι κατάλληλα για πολλές από αυτές τις προκλήσεις. Δεν μπορούν να συνοδεύσουν την εμπορική ναυτιλία, να παρέχουν ορατή αποτροπή, να διεξάγουν περιπολίες θαλάσσιας ασφάλειας ή να αντιμετωπίσουν απειλές χαμηλού επιπέδου αλλά στρατηγικά σημαντικές.
Προβολή Ισχύος και Αμφίβια Ικανότητα
Το μέλλον του Πολεμικού Ναυτικού θα περιλαμβάνει επίσης την ικανότητα προβολής ισχύος στην ξηρά, είτε για αποτροπή, αντιμετώπιση κρίσεων είτε για επιχειρήσεις σταθεροποίησης. Η πολύπλοκη αρχιπελαγική γεωγραφία της Ελλάδας, σε συνδυασμό με την περιφερειακή αστάθεια στην Ανατολική Μεσόγειο, καθιστά την αμφίβια ικανότητα στρατηγική αναγκαιότητα και όχι πολυτέλεια.
Τέτοιες δυνατότητες δεν συνεπάγονται απαραίτητα μεγάλης κλίμακας επιθετικές επιχειρήσεις. Συνηθέστερα, υποστηρίζουν περιορισμένες επεμβάσεις, ανθρωπιστική βοήθεια και ανακούφιση από καταστροφές, επιχειρήσεις εκκένωσης και ταχεία ενίσχυση απειλούμενων περιοχών. Όπως και στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, η ικανότητα μετακίνησης δυνάμεων δια θαλάσσης, η συντήρησή τους και η προστασία τους από παρεμβολές αποτελεί καθοριστικό παράγοντα πολιτικής και στρατιωτικής επιρροής.
Διπλωματικές Επιχειρήσεις και Ναυτική Παρουσία
Η χρήση πολεμικών πλοίων ως μέσων διπλωματίας είναι τόσο παλιά όσο και τα ίδια τα οργανωμένα ναυτικά μέτωπα. Ο Περικλής καταλάβαινε ότι η ορατή παρουσία των αθηναϊκών στόλων μετέδιδε δύναμη, αυτοπεποίθηση και έλεγχο της θάλασσας. Η ίδια αρχή ισχύει και για το Ελληνικό Ναυτικό σήμερα.
Οι ναυτικές αναπτύξεις, οι ασκήσεις, οι επισκέψεις σε λιμάνια και οι πολυεθνικές επιχειρήσεις χρησιμεύουν ως ισχυρά σημάδια πρόθεσης και ικανότητας. Καθησυχάζουν τους συμμάχους, αποτρέπουν τους αντιπάλους και καταδεικνύουν τη δέσμευση της Ελλάδας στην περιφερειακή σταθερότητα. Κρίσιμο είναι ότι αυτή η διπλωματική χρησιμότητα εξαρτάται από την αξιοπιστία. Ένα πολεμικό πλοίο είναι ένα αποτελεσματικό διπλωματικό εργαλείο μόνο στο βαθμό που αναγνωρίζεται ως ικανό πολεμικό σκάφος.
Τα υποβρύχια, εκ φύσεως, διαδραματίζουν μόνο περιορισμένο ρόλο σε αυτόν τον τομέα. Αποτρέπουν μέσω της αβεβαιότητας και του φόβου, αλλά δεν μπορούν να καθησυχάσουν τους συμμάχους ή να διαμορφώσουν τις αντιλήψεις μέσω της παρουσίας τους. Ένας ισορροπημένος στόλος από πολεμικά πλοία επιφανείας, αμφίβια πλοία και σκάφη υποστήριξης είναι επομένως απαραίτητος εάν η Ελλάδα πρόκειται να χρησιμοποιήσει τη ναυτική ισχύ ως διπλωματικό μέσο.
Επιχειρήσεις Περιπολιών και Τάξη στη Θάλασσα
Τέλος, το Πολεμικό Ναυτικό θα συνεχίσει να διαδραματίζει ζωτικό ρόλο στη διατήρηση της τάξης στη θάλασσα. Από τις επιχειρήσεις καταπολέμησης της πειρατείας και ασφάλειας στη θάλασσα έως τον έλεγχο της μετανάστευσης και την προστασία των υπεράκτιων υποδομών, αυτά τα καθήκοντα είναι απίθανο να μειωθούν σε σημασία.
Όπως και στην αρχαιότητα, οι ρόλοι της περιπολίας και της διπλωματίας συχνά αλληλεπικαλύπτονται. Η παρουσία ναυτικών δυνάμεων που επιβάλλουν το ναυτικό δίκαιο, βοηθούν τους εταίρους και αντιμετωπίζουν κρίσεις ενισχύει την πολιτική επιρροή και την περιφερειακή σταθερότητα. Σε ένα λιγότερο ασφαλές μέλλον, τέτοιες επιχειρήσεις μπορεί να λαμβάνουν χώρα ολοένα και περισσότερο πέρα από τα άμεσα ύδατα της Ελλάδας, απαιτώντας αντοχή, διαλειτουργικότητα με τους συμμάχους και ευέλικτες δυνάμεις επιφανείας.
Συμπέρασμα
Οι τριήρεις του Πελοποννησιακού Πολέμου έχουν ελάχιστη ομοιότητα με τις φρεγάτες, τα υποβρύχια και τα αεροσκάφη των σύγχρονων Ενόπλων Δυνάμεων. Ωστόσο, οι θεμελιώδεις ρόλοι των ναυτικών δυνάμεων έχουν αλλάξει αξιοσημείωτα λίγο τα τελευταία 2.500 χρόνια. Οι ναυτικές δυνάμεις υπάρχουν για να πολεμούν και να κερδίζουν στη θάλασσα, να προστατεύουν το θαλάσσιο εμπόριο, να προβάλλουν ισχύ στην ξηρά, να χρησιμεύουν ως όργανα διπλωματίας και να διατηρούν την τάξη στη θάλασσα.
Η Αθήνα έχασε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο όχι επειδή η ναυτική της ισχύς ήταν ελαττωματική, αλλά επειδή απέτυχε να προστατεύσει τα ναυτικά της συμφέροντα σε ένα διασκορπισμένο και αμφισβητούμενο θέατρο επιχειρήσεων. Για την Ελλάδα – ένα ναυτικό έθνος που βρίσκεται στο σταυροδρόμι της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής – το μάθημα είναι σαφές. Το μέλλον του Πολεμικού Ναυτικού δεν μπορεί να βασίζεται σε μια στενή αντίληψη του ναυτικού πολέμου. Απαιτεί μια ισορροπημένη, αξιόπιστη και ευέλικτη δύναμη, ικανή να αντιμετωπίσει ποικίλες απειλές σε όλο το φάσμα των ναυτικών επιχειρήσεων.
Υπό αυτή την έννοια, το αρχαίο Αιγαίο εξακολουθεί να μιλάει στο σύγχρονο.
