ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΕΡΓΕΤΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ «ΠΑΝΔΩΡΑ»
Μια εταιρεία λαϊκής βάσης στην Ερμούπολη, το κέντρο του ναυτιλιακού και διαμετακομιστικού εμπορίου στο Λεβάντε
Κείμενο Γεράσιμος Λειβαδάς
Τον Σεπτέμβριο του 1870, ιδρύθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου η “Ελληνική Ευεργετική Τράπεζα η «Πανδώρα» με διακόσιους περίπου μετόχους μεταξύ των οποίων οι ιερατικές και πολιτειακές αρχές της Σύρου, περίπου 10 πλοίαρχοι, ασφαλιστές, έμποροι και απλοί πολίτες. Η εταιρεία ήταν λαϊκής βάσης, λειτούργησε ως συνεταιρισμός με κοινωφελές σκοπό, το δε ιδρυτικό καταστατικό ανέφερε ρητά, ότι σκοπός της τράπεζας θα είναι “η παραγωγή κεφαλαίων δια την οικονομίαν και η διά των κεφαλαίων τούτων εμψύχωσις της βιομηχανίας, εμπορείας, ναυτιλίας” και ότι θα χορηγούνται “Υποθηκοδάνεια” και ”Ναυτικοδάνεια”. Την διεύθυνση της τράπεζας ανέλαβε ο Νικόλαος Γ. Νικολιάδης ( +1879), ο οποίος ήταν συμβολαιογράφος στο επάγγελμα και εκδότης της καθημερινής εφημερίδος “Ημέρα”.
Το κεφάλαιο της νεοσυσταθείσας τράπεζας ορίστηκε σε 3.650,000 δραχμές, με 3.650 μετοχές των 365 δραχμών η κάθε μία, ενώ δεν υπήρχαν μεγαλομέτοχοι. Τριάντα μετοχές είχε αγοράσει ο Νικολιάδης, από 20 ο ασφαλιστής Θεμιστοκλής Βρατσάνος και ο διδάσκαλος Ιωάννης Οικονόμος, ενώ άλλοι διακόσιοι είχαν από μία έως 10 μετοχές. Στο πρώτο διοικητικό συμβούλιο συμμετείχαν μαζί με τον πρόεδρο Νικολιάδη, οι Λεωνίδας Χ. Κουτζοδόντης, οι δημοτικοί σύμβουλοι Θεμιστοκλής Γ. Καραγιαννάκης και Αντώνιος Μ. Μαρινάκης, από τους μεγάλους βυρσοδέψες της Σύρου, οι Πέτρος Γκιώνης, Μιλτιάδης Τζιροπινάς και ο έμπορος Γεώργιος Λέστος. Το κατάστημα της τράπεζας βρισκόταν στην κεντρική πλατεία της πόλεως, σημερινή πλατεία Μιαούλη, τότε Λεωτσάκου μέχρι το 1889.
Κάτοχος πέντε μετοχών ήταν και ο επίσκοπος Σύρου-Τήνου Αλέξανδρος, γεγονός που χρησιμοποιήθηκε από την Τράπεζα για να πείσει ότι η αγορά μετοχών αποτελεί θεάρεστο έργο και βρίσκεται υπό τος ευλογίες της εκκλησίας. Πέντε μετοχές αγόρασε και ο Νομάρχης Κυκλάδων, προφανώς ως έμπρακτη ένδειξη στήριξης της τοπικής προσπάθειας να ξεκινήσει ένα κοινωφελέστατο εγχείρημα. Ο Νικολιάδης αναφερόταν στον σκοπό της τράπεζας «ως ιερός και φιλόπατρις», διότι θα βοηθούσε και θα εμψύχωνε τις παραγωγικές δυνάμεις του έθνους που μέχρι τότε δεν είχε πρόσβαση σε κεφάλαια1Φυλλάδιο Ελληνικής Ευεργετικής Τράπεζας Η “Πανδώρα”, Ερμούπολη, τύποις Ρ. Πριντέζη 1870. Οι δημοτικοί άρχοντες της πόλης δεν συμμετείχαν στο μετοχικό κεφάλαιο και κάποια στιγμή μετά από 2-3 χρόνια αργότερα, ο Νικολιάδης τους επιτέθηκε με μάλλον απρεπείς χαρακτηρισμούς.
Ο Νικολιάδης, παράλληλα με την τράπεζα ίδρυσε και εβδομαδιαία εφημερίδα με τον τίτλο “Πανδώρα” που κυκλοφόρησε από τον Δεκέμβριο του 1870 για να ενημερώνει τους μετόχους. Το 1872 σε επίσκεψή του στις Σπέτσες ίδρυσε υποκατάστημα της Τράπεζας και εν συνεχεία μετέβη στην Σμύρνη όπου και εκεί συνέστησε υποκατάστημα. Και στις δύο πόλεις βρήκε υποστηρικτές και πρόθυμους να αγοράσουν μετοχές της «Πανδώρας».
Τον Ιούνιο του 1872 ιδρύθηκε στην Ερμούπολη η «Γενική Εμπορική Εταιρεία», η οποία αν και δεν ήταν τράπεζα, ο σκοπός που αναφέρεται στο καταστατικό της ήταν Συνιστᾶται ἀνώνυμος ἑταιρία ὑπὸ τὴν ἐπωνυμίαν “Γενικὴ εμπορικὴ ἑταιρία” έδραν ἔχουσα τὴν Ἑρμούπολιν τῆς Σύρου. Σκοπὸς αὐτῆς εἶναι ἡ δι᾽ ἐπιχειρίσεων ἐμπορικῶν καὶ τραπεζικῶν ἐμψύχωσις τῆς βιομηχανικῆς, ναυτικῆς καὶ ἐμπορικῆς ἐργασίας, καὶ ἡ ἐνίσχυσις τῆς κτηματικῆς πίστεως. Προφανώς ήταν μία κίνηση αντίδρασης στην Πανδώρα2ΦΕΚ 38 1872 Περί εγκρίσεως του καταστατικού εταιρίας υπό την Επωνυμίαν Γενική Εμπορική Εταιρία.
Από το 1873, με αργούς ρυθμούς, κάποιες εφημερίδες εφιστούν την προσοχή του συμβουλίου της Τράπεζας για κάποιες φήμες δυσαρεστημένων μετόχων, αναφέροντας ότι ο Νικολιάδης ίδρυσε Πιλοποιείο με χρήματα της Τραπέζης.3Εφημερίς Σύρος, 10 Ιουλίου 1873.
Ήδη το 1874, τα σύννεφα της καταστροφής είχαν απειλήσει τους μετόχους ενώ άρθρα στον τύπο έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου4Εφημερίς Ο Άργος, Ερμούπολης, 28 Σεπτεμβρίου 1874 και Βελτίωσις 23 Οκτωβρίου 1874. Σαράντα μέτοχοι από της Σπέτσες μαζί με τον διευθυντή του υποκαταστήματος Δημήτριο Γκούμα, απέστειλαν εξώδικο στην Τράπεζα ζητώντας την άμεση σύγκληση Γενικής Συνέλευσης, με θέμα την σύσταση Εξελεγκτικής Επιτροπής για να ελέγξει τα βιβλία της από ιδρύσεώς της. Την ίδια χρονιά ο Νικολιάδης εξασφάλισε επταετές δάνειο 100,000 φράγκων για να αντιμετωπίσει τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε η τράπεζα5Εφημερίς Πανόπη, 11 Απριλίου 1874 . Η Γενική Συνέλευση της 2ας Μαρτίου του 1875 διόρισε εξελεγκτική επιτροπή για να ελέγξει την κατάσταση και απεφάνθη ότι ο ίδιος ο διευθυντής του υποκαταστήματος των Σπετσών, είχε υπεξαιρέσει 40,000 φράγκα6Εφημερίς Ο Άργος, 23 Αυγούστου 1875 . Το κουτί της Πανδώρας είχε ανοίξει… Στις 2 Μαρτίου του 1876 ο δικηγόρος Πάτροκλος Δεπάστας, μέλος της εξελεγκτικής επιτροπής, ανακοίνωσε ότι η κατάσταση της τραπέζης ήταν οικτρή, οι ζημίες μεγάλες και η υπάρχουσα περιουσία δεν ξεπερνούσε τις 30,000 δραχμές. Πρότεινε δε την σύσταση διαλυτικής επιτροπής για να εξασφαλίσουν την περιουσία της τράπεζας7Εφημερίς Ο Άργος, 6 Μαρτίου 1876. Η τράπεζα πτώχευσε τον Μάρτιο του 1876 και το δικαστήριο όρισε τους Π. Πετρίτση και Λ. Κωνσταντινίδη ως προσωρινούς διαχειριστές8Εφημερίς Ήλιος, 27 Μαρτίου 1876.
Τελικά, το 1877 το Βασιλικό Διάταγμα ίδρυσης της τράπεζας ανακλήθηκε που σημαίνει ότι και αυτή η τράπεζα πτώxευσε9ΦΕΚ 40/1870 Περί Εγκρίσεως της Συστάσεως εν Ερμουπώλει Ανωνύμου Εταιρίας υπό την Επωνυμίαν “Ελληνική Ευεργετική Τράπεζα η Πανδώρα”, ΦΕΚ 3/1877Περί ανακλήσεως Β. Διατάγματος, δ ιών ενεκρίθη η εν Σύρω Σύστασις Ευεργετικής Τραπέζης “Η Πανδώρα” άτε Κηρυχθείσα εις Κατάστασιν Πτωχεύσεως, και Ηλία Λιακόπουλου, Ευρετήρτιον των Ουσιωδών Περιεχομένων εν τη Εφημερίδη της Κυβερνήσεως από του 1833 μέχρι του τέλους του 1889, Αθήνα 1890.
Η εφημερίδα Ερμής της Ερμούπολης, με την ευκαιρία του θανάτου του Νικολιάδη στις 5 Ιανουάριο του 1879 αναφέρει ότι “ο ανήρ αγαθά φέρων αισθήματα, πολλά επαγγέλματα επεδίωξε αλλ’ ουδαμού υπήρξε ευτυχής. Η αδηφαγία των περιστοιχισάντων αυτόν ψευδών φίλων τω επίνεγκον τον όλεθρον και ιδίως κατά την σύστασιν της πολυκρότου Τραπέζης Πανδώρας καθ’ ήν ως πειναλέοι γύπες επέπεσαν και κατέφαγον την εν τούτη αθροισθείσαν περιουσίαν των ιδιωτών.10Εφημερίς Ερμής Ερμούπολης, 9 Ιανουαρίου 1879
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Δεν είναι τυχαίο ότι η ΕΛΛΗΝΙΚΗ Ευεργετική τράπεζα η «Πανδώρα», μία από τις πολλές τράπεζες λαϊκής βάσης της εποχής, δημιουργήθηκαν την ίδια περίοδο που εξελισσόταν η περίφημη υπόθεση των «Λαυρεωτικών». Ως «Λαυρεωτικά», περιγράφεται η νομική διαφορά[ μεταξύ της γαλλοϊταλικής εταιρείας Roux – Serpieri – Fressynet με το ελληνικό δημόσιο σχετικά με την έκταση της εκμετάλλευσης των μεταλλείων του Λαυρίου, διαφορά η οποία απασχόλησε την κοινή γνώμη την περίοδο 1869 – 1875 και οδήγησε σε χρηματιστηριακό σκάνδαλο.
Επανερχόμενοι στην πτώχευση της «Πανδώρας», πρέπει να σημειώσουμε ότι η φρενίτιδα κέρδους που εκδήλωσαν κάποιοι καιροσκόποι και κερδοσκόποι βρήκαν τους απλούς ανθρώπους που είχαν κάποια χρήματα, και τους ενέπλεξαν σε επενδυτικά σχήματα που είχαν επινοήσει με μηδενική προοπτική. Μεταξύ των θυμάτων αυτών ήταν και κάποιοι πλοιοκτήτες που είχαν συσσωρεύσει κάποια κέρδη και είχαν αποκτήσει σημαντικές περιουσίες. Η συγκίνηση που τους προκαλούσε η προοπτική να γίνουν τραπεζίτες ήταν ικανή να τους κλείσει τα μάτια μπροστά στους κινδύνους που ελλόχευαν.
Από την πλευρά των ιδρυτών τέτοιων τραπεζών, η έλλειψη εμπειρίας, η κακοδιαχείριση και η δανειοδότηση ιδιωτών και μικρών επιχειρήσεων χωρίς να ελεγχθούν οι καλύψεις, αλλά κυρίως η μη εφαρμογή κρατικής εποπτείας, επέτρεψε σε κάποιους να κερδοσκοπήσουν. Τελικά, το αποτέλεσμα ήταν να χαθούν πολλές περιουσίες από μικρούς αποταμιευτές και νοικοκύρηδες.
