Γράφει η Δημήτρης Γ. Τσιγκάρης
Ανατρέχοντας στην ιστορία της ναυσιπλοΐας, όπως έχει περιγραφεί και σε προηγούμενο άρθρο του γράφοντος, από τα πρώτα στάδια της επαφής του με τη θάλασσα ο άνθρωπος προσπαθούσε να επινοήσει τρόπους και μέσα που θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν να ταξιδέψει πάνω σ’ αυτή και να εξερευνήσει άλλους τόπους. Η έμφυτη ανθρώπινη περιέργεια αλλά κυρίως η ανάγκη αυτοσυντήρησης και επιβίωσης μαζί με την αναζήτηση καλύτερων και ασφαλέστερων συνθηκών ζωής, τον οδήγησαν σε μετακινήσεις και δια θαλάσσης.
Ξεκινώντας από τη χρησιμοποίηση κορμών δέντρων και άλλων μέσων που μπορούσαν να επιπλέουν και να τον μεταφέρουν, τα οποία βελτίωνε σταδιακά με δειλά βήματα αυξάνοντας συγχρόνως και το μέγεθος τους, άρχισε να αναζητά και να εξερευνά τόπους που δεν ήταν προσβάσιμοι διά ξηράς παρά μόνο δια θαλάσσης. Επινοώντας με την πάροδο των αιώνων νέες κατασκευαστικές μεθόδους και μέσα προώσεως και περνώντας από τα διαφόρων ειδών κουπιά στα ιστία, απέκτησε τη δυνατότητα πραγματοποίησης μεγαλύτερων ταξιδιών, κατά τη διάρκεια των οποίων όμως, προέκυπτε η καίρια και ζωτικής σημασίας ανάγκη εύρεσης του “στίγματος”, της θέσης δηλαδή πάνω στη θάλασσα, του πλεούμενου που αργότερα ονομάστηκε “πλοίο”.
Για αυτόν τον λόγο αλλά και για την ασφάλειά τους λόγω των πρωτόγονων κατασκευών τους, οι πρώτοι αρχαίοι ταξιδευτές “ναυτίλοι”, ήταν φυσικό να αποφεύγουν κατά το πλείστον την ανοικτή θάλασσα κινούμενοι μεταξύ τόπων που ενδιαμέσως είχαν τη δυνατότητα να παρατηρούν την ακτογραμμή και τις φυσικές ιδιομορφίες της, αλλά κυρίως σημεία της ακτής όπως βουνοκορφές, ακρωτήρια κλπ, βάσει των οποίων μπορούσαν να γνωρίζουν τη θέση που ευρίσκοντο και να εφαρμόζουν μια μορφή πλοήγησης που θα μπορούσαμε σήμερα να χαρακτηρίσουμε σαν την αρχική μορφή ακτοπλοΐας.
Όπως επίσης και με βάση την παρατήρηση του Ήλιου κυρίως κατά την ανατολή και τη δύση ή κάποιων αστερισμών και απλανών αστέρων κατά τη νύχτα όπως π.χ. της Άρκτου και του Πολικού, του Νότιου Σταυρού κ.α., μπορούσαν να καθορίσουν κατά προσέγγιση την κατεύθυνση πλεύσης τους.
Τελικά, κατά τη διάρκεια των κατά τους ιστορικούς 6,000 περίπου ετών ή και 8,000 από την εποχή που ο άνθρωπος πραγματοποίησε τις πρώτες του εξόδους προς τη θάλασσα, η πλοήγηση έγινε σιγά-σιγά μια τέχνη για την οποία όμως ελάχιστα στοιχεία είναι γνωστά αν και είναι βέβαιο ότι ιθαγενείς Ινδιάνοι της Αμερικής, λαοί της Πολυνησίας και της Νοτιοδυτικής Ασίας, μετακινήθηκαν σε τεράστιες θαλάσσιες αποστάσεις ενώ και ο Έλληνας Αστρονόμος και εξερευνητής Πυθέας ο Μασσαλιώτης κάπου 350 χρόνια π.Χ. εξερεύνησε τη βόρεια Ευρώπη φθάνοντας έως και το πιθανόν βορειότερο άκρο της, τη Θούλη, τη μυθική χώρα του ήλιου του μεσονυκτίου.
Και ενώ δεν γνωρίζουμε πολλά για την τέχνη της πλοήγησης των αρχαίων, γνωρίζουμε ότι η τέχνη αυτή σταδιακά μετεξελίχθηκε σε επιστήμη και οι μέθοδοι υπολογισμού του στίγματος του πλοίου βελτιώθηκαν και εμπλουτίστηκαν. Η χρήση του ακριβούς χρόνου με το χρονόμετρο αντί της κλεψύδρας, βοηθημάτων όπως τα δρομόμετρα και αργότερα οι χάρτες όταν δεν υπήρχε οπτική επαφή με ακτές, επέτρεπαν τον “εξ αναμετρήσεως” υπολογισμό ο οποίος είχε βάση την εκτιμώμενη ταχύτητα του πλοίου και τον μεσολαβήσαντα χρόνο σε συνάρτηση με την κατεύθυνση και την ένταση του καιρού και των ρευμάτων (όσο ήταν τότε δυνατή η γνώση περί των ρευμάτων).
Οι αποκλίσεις βέβαια των εξ αναμετρήσεως υπολογισμών και οι διαφορές τους από την πραγματική θέση του πλοίου ήταν τις περισσότερες φορές μεγάλες και φυσικά έως επικίνδυνες, ιδιαίτερα κατά τις προσεγγίσεις από την ανοικτή θάλασσα προς τις στεριές, ενώ η Αστρονομική Ναυτιλία όπως τη γνώρισαν κυρίως κατά τον 20ο αιώνα οι ναυτίλοι του κόσμου έπρεπε να περιμένει την απόκτηση αρκετής ακόμα γνώσης και πληροφορίας για τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων έως ότου η εύρεση του στίγματος και των γεωγραφικών συντεταγμένων με βάση παρατηρήσεις με την βοήθεια του εξάντα, ήταν αρκούντως αξιόπιστη και ακριβής. Και οι ναυτίλοι, με διάφορες μεθόδους και με τη χρήση των αστρονομικών εφημερίδων και καταλλήλων πινάκων για την επίλυση τριγωνομετρικών προβλημάτων ήταν πλέον σε θέση να υπολογίζουν με ακρίβεια το στίγμα του πλοίου και έτσι, η αστρονομική ναυτιλία απετέλεσε “το εργαλείο” με τη βοήθεια του οποίου η ναυσιπλοΐα έγινε ασφαλέστερη και ο διάπλους των ωκεανών της γης συντομότερος και έως ενός σημείου προβλέψιμος.
Πώς όμως μελετήθηκε η αστρονομική ναυτιλία και σταδιακά βελτιώθηκαν οι μέθοδοι των ναυτικών υπολογισμών ; Σοφοί και επιστήμονες της τότε εποχής, από διάφορες ειδικότητες εργάστηκαν και έως ενός σημείου συνέτειναν στην ανάπτυξη των μεθόδων επίλυσης των προβλημάτων της, αλλά ο Αμερικανός αυτοδίδακτος μαθηματικός και καπετάνιος Nathaniel Bowditch ήταν αυτός που ουσιαστικά καθιέρωσε την αστρονομική ναυτιλία και γι’ αυτό ονομάστηκε “ιδρυτής” της ή και “πατέρας” της.
Γεννημένος το 1773 στο Salem της Μασαχουσέτης (Commonwealth of Massachusetts), ήταν το 4ο από τα επτά παιδιά του Habakkuk Bowditch και της συζύγου του Mary. Από την ημέρα της μετανάστευσης του προγόνου του William Bowditch από την Αγγλία στην Αμερική, η οικογένεια Bowditch παρέμεινε εγκατεστημένη στο Salem όπου ο πατέρας του και οι γιοί της οικογένειας όπως και άλλων οικογενειών του τότε σημαντικού αυτού λιμανιού, “μπάρκαραν” στα εμπορικά πλοία και πολλοί από αυτούς έγιναν καπετάνιοι.
Αλλά δυστυχώς, ο δραστήριος ναυτικός πατέρας του ατύχησε χάνοντας δύο πλοία με αποτέλεσμα να αποσυρθεί και να ασχοληθεί ξανά με το αρχικό επάγγελμα του βαρελοποιού που είχε μάθει και εξασκούσε κατά τα νεανικά του χρόνια.
Τα κέρδη όμως από την επαγγελματική αυτή δραστηριότητα ήταν πολύ περιορισμένα, τόσο όσο η οικογένεια υποφέροντας από φτώχια ακόμα και ακραία, να αναγκασθεί ακόμα και να δεχτεί για κάποια χρόνια ένα μικρό επίδομα απορίας από τη Ναυτιλιακή Κοινότητα του Salem.
Σαν αποτέλεσμα, ο μικρός Ναθαναήλ στην ηλικία των 10 ετών ήταν αναγκασμένος να εγκαταλείψει το σχολείο για να εργαστεί με τον πατέρα του στην εργασία του βαρελάδικου. Η πορεία του όμως σε αυτό το επάγγελμα ήταν ανεπιτυχής και έτσι στα 12 του χρόνια το εγκατέλειψε αλλά κατάφερε να προσληφθεί στη μία από τις δύο τοπικές εταιρείες τροφοδοσίας πλοίων. Στην εργασία αυτή παρέμεινε για μια 10ετία κατά τη διάρκεια της οποίας το μεγάλο και “κοφτερό” μυαλό του προκάλεσε την προσοχή της κοινότητας! Ήταν ήδη γνωστό ότι κατά τη μικρή περίοδο της μαθητείας του στο σχολείο είχε επιδείξει ένα ολοκληρωτικό ενδιαφέρον για μάθηση και ιδιαίτερα για τα μαθηματικά στα οποία μέχρι την ηλικία των 15 περίπου χρόνων του, είχε αναγνωρισθεί σαν αυθεντία ! Ως εκ τούτου, οι λόγιοι της μικρής κοινωνίας του Salem -καθ’ όσον αυτοδίδακτος – τον εφοδίασαν με κατάλληλα βιβλία μέσω των οποίων θα μελετούσε περαιτέρω σχετικές επιστημονικές ανακαλύψεις και αναφορές.
Αλλά επειδή τα περισσότερα και τα πλέον κατάλληλα βιβλία ήταν γραμμένα από Ευρωπαίους μαθηματικούς και αστρονόμους στη γλώσσα τους, ο Bowditch άρχισε την αφ’ εαυτού μελέτη μεταξύ άλλων και ξένων γλωσσών όπως Γαλλικά, Ισπανικά, Ελληνικά, Λατινικά και Γερμανικά … Σημειωτέο ότι στην ηλικία των 16, άρχισε να μελετά την Αρχή του Νεύτωνα (Newton’s Principia) στα Λατινικά, όπου και βρήκε κάποιο λάθος το οποίο δεν ανακοίνωσε τότε, πιθανόν εκ λόγων σεμνότητας ή και έλλειψη αυτοπεποίθησης. Το οποίο όμως αργότερα ανακοινώθηκε και έγινε αποδεκτό από την επιστημονική κοινότητα.
Εν τω μεταξύ, ο όπως προαναφέρθηκε αυτοδίδακτος αυτός νεαρός, τυγχάνοντας της αναγνώρισης των λογίων και επιστημόνων της περιοχής, διευκολύνθηκε με πρόσβαση σε άλλα πολύτιμα και σπάνια επιστημονικά βιβλία από όπου άντλησε περισσότερες πληροφορίες και στοιχεία από μελέτες παλαιότερων μαθηματικών και αστρονόμων. Έτσι, όταν είχε ενηλικιωθεί, στην ευρύτερη περιφέρεια και πιθανόν σε ολόκληρη την Αμερική αναγνωριζόταν πλέον σαν ένας μαθηματικός “αυθεντία”. Εν τω μεταξύ, στην ναυτική πόλη του Salem όπου ζούσε, αρκετά νωρίς είχε προσελκυσθεί και από τη ναυτιλία και είχε αρχίσει να μελετά το θέμα με τη βοήθεια ενός παλαιού Βρετανού ναυτικού και σύντομα στα 15 του είχε επινοήσει και τυπώσει αστρονομικές εφημερίδες οι οποίες αποδείχτηκαν μεγάλης ακριβείας ενώ συγχρόνως είχε κατασκευάσει ένα βαρόμετρο και ένα ηλιακό ρολόι.
Στα 21 του χρόνια “μπάρκαρε” σαν γραμματικός του Καπετάνιου Henry Prince και ανθυποπλοίαρχος στο πλοίο Henry το οποίο αναχώρησε από το Salem για ταξίδι στο Ile De Bourbon σήμερα γνωστό σαν Ile de la Reunion, εκτιμώμενης διάρκειας ενός περίπου έτους. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού διαπίστωσε αρκετές ανακολουθίες και λάθη στους χρησιμοποιούμενους πίνακες για τον υπολογισμό του γεωγραφικού μήκους τους οποίους διόρθωσε, ενώ μέθοδοι του υπολογισμού του ακριβούς στίγματος δεν είχαν ακόμα εφαρμοσθεί λόγω αδυναμίας χρησιμοποίησης του χρονομέτρου. Κατά δε τη διάρκεια του επόμενου ταξιδιού του σαν υπεύθυνος του φορτίου πλέον, Supercargo, εργάστηκε για τη δημιουργία περισσότερο ακριβούς μεθόδου υπολογισμού του γεωγραφικού μήκους και το 1802 προχώρησε στην πρώτη έκδοση του The New American Practical Navigator στο οποίο προσπάθησε και πέτυχε να μην συμπεριληφθεί τίποτα που θα δυσκόλευε την κατανόησή του από ένα απλό ναυτικό.
Στο βιβλίο αυτό πλην της μεθόδου υπολογισμού του γεωγραφικού μήκους, ο Bowditch συμπεριέλαβε πληροφορίες για τους καιρούς και τα ρεύματα, τις παλίρροιες, οδηγίες περί τοπογραφίας, ασφαλιστικά στατιστικά στοιχεία, λεξιλόγιο ναυτιλιακών όρων, οδηγίες για μαθηματικά και διάφορους πίνακες με στοιχεία ναυτιλίας. Οι δε απλοποιημένες και εύκολες για τους ναυτίλους μέθοδοι και το εύκολο περιεχόμενο του βιβλίου, άνοιξαν το δρόμο για υπεροχή των Αμερικανών ναυτίλων στη θάλασσα κατά την εποχή των μεγάλων ιστιοφόρων τύπου “Clipper”.
O Bowditch έκανε συνολικά 5 (πέντε) ταξίδια κατά τη διάρκεια της 9 ετών καριέρας του σαν ναυτικός, το τελευταίο σαν Καπετάνιος και συμπλοιοκτήτης του τριίστιου Putman. Κατά την επιστροφή του τον Δεκέμβριο του 1803 από ταξίδι διάρκειας 13 μηνών στη Σουμάτρα και το Ile de France (σημερινό Mauritious), το Putman υπό τη διακυβέρνησή του προσέγγισε το λιμάνι του Salem υπό συνθήκες πυκνής ομίχλης χωρίς να έχει ακριβές στίγμα από αστρονομική παρατήρηση για περισσότερο από 24 ώρες. Στηριζόμενο μόνο στο στίγμα αναμετρήσεως με ότι αυτό θα μπορούσε να συνεπάγεται…. Κατά την προσέγγιση και διέλευσή του προς την είσοδό του στον λιμένα μέσω βραχώδους περιοχής, από καλή τύχη είχε μια σχεδόν στιγμιαία ευκαιρία για παρατήρηση του ανατολικού σημείου Cape Ann, αρκετή όμως για να μπορέσει να παρακάμψει με ασφάλεια το επικινδυνέστερο σημείο ονομαζόμενο “Bowditch’s Ledge” όπου ο προ-πάππος του είχε ναυαγήσει κάπου 100 χρόνια πρίν. Σύντομα δε, αγκυροβόλησε με ασφάλεια εντός του λιμένα όταν άλλοι καπετάνιοι παρέμεναν εκτός λιμένα, “αρόδο”, σε αναμονή ασφαλέστερων συνθηκών εισόδου. Η φήμη για το τολμηρό του αυτό κατόρθωμα διαδόθηκε ταχύτατα, πράγμα το οποίο ανέβασε ακόμα περισσότερο την φήμη σαν ενός De facto Practical Navigator, και την υπόληψή του !
Εν τέλει, μετά από όλες τις μελέτες του και τις επιστημονικές του ανακοινώσεις συμπεριλαμβανομένης και της μετάφρασης της «Πραγματείας της Ουράνιας Μηχανικής» του Pierre Laplace η οποία παραμένει ως τις μέρες μας ένα από τα θεμελιώδη έργα της θεωρητικής αστρονομίας, ο Nathaniel Bowditch έτυχε πολλών διακρίσεων στην Αμερική και διεθνώς, όπως από το πανεπιστήμιο του Harvard, την Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και Επιστήμης, τις Βασιλικές Ακαδημίες του Εδιμβούργου και του Λονδίνου, τη Ναυτιλιακή κοινότητα της Βοστώνης κ.ά.
Η Ναυτιλία και τα ταξίδια της ωκεανοπλοΐας των ποντοπόρων πλοίων στηρίχθηκαν επί μακρόν στις μελέτες του ενώ δια των μεθόδων του και με την χρησιμοποίηση του χρονομέτρου οι Ναυτίλοι της εποχής ήταν πλέον σε θέση να υπολογίζουν με ακρίβεια τις γεωγραφικές συντεταγμένες του πλοίου τους. Κατά δε τα τρία εξερευνητικά ταξίδια του Πλοιάρχου James Cook μεταξύ των ετών 1768 – 1779 για λογαριασμό του Βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού, ανέτειλε η εποχή της σύγχρονης ναυτιλίας όπως οι παλαιότεροι από εμάς τη γνωρίσαμε. ‘
Εως και το 2ο ήμισυ του 20ου αιώνα όταν τα ραδιοκύματα και το ραντάρ επέτρεψαν τον εντοπισμό ακτών ή σημείων αναφοράς ακόμα και με ομίχλη, ενώ εφαρμόστηκαν και τα Υπερβολικά συστήματα πλοήγησης Loran, Decca και Omega (Ηyperbolic Νavigation) που χρησιμοποιούσαν ραδιοσήματα για τον εντοπισμό του στίγματος. Κατά δε την πολύ σύγχρονη εποχή, η χρήση δορυφόρων του GPS – Global Positioning System- παρέχει αυτόματα και με απόλυτη ακρίβεια τη θέση, ενώ το σύστημα AIS – Automatic Identification System- δείχνει σε πραγματικό χρόνο τις θέσεις των πλοίων σε χάρτη, χρησιμοποιώντας δορυφορικά σήματα.
Το δε ιστορικό “American Practical Navigator” επανεκδόθηκε αρκετές φορές από τον Bowditch έως ότου το 1868, μετά την εκδημία του πατέρα του, ο γιος του Jonathan επώλησε τα δικαιώματά του βιβλίου στήν νεο-οργανωθείσα Αμερικανική Υδρογραφική Υπηρεσία U.S.Navy Hydrographic Office και έκτοτε εκδίδεται εμπλουτισμένο σαν: H.O. Pub. No. 9
Βέβαια, η τεχνολογία και οι επιστήμες προχωρούν γοργά προς τα εμπρός και τυχόν οπισθοδρόμηση δεν διαφαίνεται σαν μια πιθανότητα. Όμως, πάντα η παραδοσιακή Αστρονομική Ναυτιλία θα παραμένει μια επιστήμη η οποία θα οφείλει πολλά στον Nathaniel Bowditch και θα αποτελεί την κρίσιμη εφεδρεία έναντι των ηλεκτρονικών συστημάτων και μια απαραίτητη γνώση και παρακαταθήκη για την υπό οποιεσδήποτε συνθήκες ασφαλή ωκεανοπλοΐα.
