Γράφει ο Δημήτρης Μπαλόπουλος
Ο κινηματογράφος έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην αναπαράσταση, την κατανόηση και την ερμηνεία της ιστορίας και χάρη στη διεισδυτικότητα της εικόνας, έγινε ένα από τα πιο μαζικά μέσα μετάδοσης και διαμόρφωσης της ιστορικής γνώσης για εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο, ανασυγκροτώντας το παρελθόν με ένα πολύ γοητευτικό τρόπο.
Ένα ναυτικό γεγονός που η ιστορία σιγά-σιγά το ξέχναγε αλλά η τέχνη το ανέδειξε σε παγκόσμιο θρύλο, είναι η ανταρσία στο ρωσικό θωρηκτό ”Ποτέμκιν” που αξίζει να τη θυμηθούμε. Λίγες μόνο μέρες μετά την πανωλεθρία του τσαρικού στόλου από τους Ιάπωνες στα νερά της Τσουσίμα στις 27 Μαϊου 1905, και ενώ όλα δείχνουν ότι η κοινωνική έκρηξη δεν θα αργήσει να ξεσπάσει στηυν τσαρική Ρωσία, η διανομή σάπιου κρέατος στους ναύτες του ”Ποτέμκιν”, δίνει την αφορμή να ξεσπάσει μια βίαιη ανταρσία στο πλοίο.
Ο Κυβερνήτης Ευγένιος Νικολάγεβιτς Γκόλικοφ διατάσσει τον γιατρό του πλοίου, να πιστοποιήσει την καταλληλότητα του κρέατος, και απευθυνόμενος σε υψηλούς τόνους στο πλήρωμα, τους τονίζει πως μια τέτοιου είδους ανυπακοή, θα τιμωρηθεί με απαγχονισμό, ενώ παράλληλα ο Ύπαρχος δίνει εντολή να συλληφθούν οι ταραξίες.
Η κίνηση αυτή έφερε τα αντίθετα αποτελέσματα, αφού το ένοπλο απόσπασμα τάχθηκε με το μέρος των ναυτών, και στο σημείο αυτό ξεκίνησε ένα δράμα μέσα στο πλοίο. Αρκετοί αξιωματικοί πυροβολήθηκαν, άλλοι κρύφτηκαν και μερικοί έπεσαν στα νερά για να σώσουν την ζωή τους κολυμπώντας.
Ο κυβερνήτης Γκόλικοφ συνελήφθη την ώρα που προσπαθούσε να διαφύγει. Πέφτοντας στα γόνατα, ικέτεψε τους άντρες να του χαρίσουν την ζωή. Η μοίρα του όμως σφραγίστηκε με μια σφαίρα, όπως και του γιατρού που εξέτασε το κρέας. Τη διοίκηση ανέλαβε ο μηχανικός Ματουσένκο και αποφάσισαν σύσσωμοι, πως θα πλεύσουν προς την Οδυσσό.
Το βράδυ της ιδίας ημέρας το ‘’Ποτέμκιν’’ αγκυροβόλησε στην Οδησσό έχοντας υψωμένη μια κόκκινη σημαία. Ακολούθησε συλλαλητήριο εναντίον του Τσάρου με επίκεντρο τις σκάλες της παραλίας. Το τσαρικό ιππικό χτύπησε τους συγκεντρωμένους για να καταστείλει τη διαμαρτυρία, το ‘’Ποτέμκιν’’ όμως απάντησε με βολές κατά των στρατώνων. Την ίδια ώρα σε όλη την πόλη δίνονταν μάχες, σώμα με σώμα μεταξύ των απεργών και του στρατού. Τρεις ημέρες μετά στάλθηκαν δύο μοίρες του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας στην Οδησσό για να επιτεθούν στο ‘’Ποτέμκιν’’.
Το αξιοπερίεργο ήταν πως οι ναύτες των πολεμικών πλοίων του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας, αρνήθηκαν να υπακούσουν στις εντολές για πυρ που έλαβαν από τους ανωτέρους τους. Μάλιστα το πλήρωμα ενός άλλου πλοίου του θωρηκτού ”Ποβιεντονοσίετς” στασίασε και αυτό.
Στις 29 Ιουνίου 1905 η Οδησσός αποκλείστηκε από τον τσαρικό στόλο. Το ”Ποβιεντονοσίετς” παραδόθηκε αλλά το ”Ποτέμκιν” διέσπασε τον αποκλεισμό, ξέφυγε στη Μαύρη Θάλασσα και κατέφυγε στην Κωστάντζα μετά από ένα περιπετειώδες ταξίδι, όπου παραδόθηκε στις εκεί τοπικές αρχές. Τα γεγονότα αυτά διήρκεσαν 10 μέρες, ελάχιστοι όμως πήραν το μήνυμα ότι η ιστορία προχωρούσε με βήμα πλέον ταχύ για την τσαρική Ρωσία.
Το ”Ποτέμκιν” στη συνέχεια μετονομάστηκε σε ”Παντελεήμων” χωρίς να επιδείξει τίποτα το αξιόλογο στην μετέπειτα ζωή του, καθώς το 1923 διαλύθηκε σε παλιοσίδερα.
Δύο χρόνια αργότερα ένας από τους πρωτοπόρους του παγκόσμιου κινηματογράφου ο Σεργκέϊ Αϊζενστάϊν (1898-1948) σκηνοθετεί το αριστούργημά του ”Το θωρηκτό Ποτέμκιν”, γράφοντας πάλι ιστορία όχι στη θάλασσα αυτή τη φορά αλλά στις κινηματογραφικές αίθουσες.
Το Θωρηκτό Ποτέμκιν του Sergei Eisenstein είναι μια ασπρόμαυρη ταινία του βωβού κινηματογράφου. Η ταινία αποτελεί ανάθεση της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, για τον εορτασμό των 20 χρόνων από την αποτυχημένη εξέγερση του 1905 κατά του Τσάρου. Ο Eisenstein επικεντρώθηκε στο πραγματικό γεγονός της εξέγερσης του θωρηκτού Ποτέμκιν (τόπος μνήμης), οι ναύτες του οποίου στασίασαν, οδηγώντας το πλοίο στην Οδησσό όπου ήδη είχε ξεκινήσει γενική απεργία και στη συνέχεια στην Κωστάντζα της Ρουμανίας μέχρι την καταστολή της στάσης.
Ο σκηνοθέτης αξιοποιώντας αριστοτεχνικά την τέχνη του μοντάζ, επιχειρεί να γεφυρώσει την αποτυχημένη εξέγερση του 1905 με την αντίστοιχη «Οκτωβριανή» επανάσταση του 1917.
Η σκηνή με το παιδικό καρότσι που κατρακυλά στις τεράστιες σκάλες της Οδησσού, που χρειάστηκαν επτά ημέρες για να γυριστεί, καθώς ο στρατός του τσάρου καταδιώκει τους πολίτες, είναι μια από τις πλέον εμβληματικές στιγμές της παγκόσμιας κινηματογραφίας με έντονα στοιχεία μυθοπλασίας.
Δείτε την περίφημη σκηνή στις σκάλες:
Πολλές δυτικές κυβερνήσεις απαγόρευσαν την προβολή της ταινίας, γεγονός που τελικά συνέβαλε στην δημοφιλία της. Η ταινία αποτελεί πρότυπο έργο προπαγάνδας, που μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη την εθνική ιστορία όπως την αφηγείται ένα νέο πολιτικό σύστημα, κερδίζοντας τον χαρακτηρισμό ως μια από τις πλέον επιδραστικές ταινίες όλων των εποχών.
Επίλογος
Όπως λέει και ο Μαρκ Φερρό, «…στην περίπτωση του Θωρηκτού Ποτέμκιν ο θρύλος κατόρθωσε να προσλάβει τα χαρακτηριστικά της ιστορίας». Ο ίδιος ο σκηνοθέτης της παραδέχεται πως το περιστατικό αυτό της εξέγερσης είχε περιπέσει σε λήθη […] αμυδρά το θυμούνταν και συζητούσαν γι΄αυτή ακόμα λιγότερο. Έτσι, η σφαγή δεν διαδραματίστηκε ποτέ στις σκάλες Ρισελιέ, ενώ αποσιωπάται το άδοξο τέλος του αήττητου πλοίου»
Πηγές:
Λεμονίδου,Έλλη, Η ιστορία στη μεγάλη οθόνη. Ιστορία, κινηματογράφος και εθνικές ταυτότητες, Αθήνα, Ταξιδευτής
Robert Rosentone, Η ιστορία στον κινηματογράφο. Ο κινηματογράφος στην ιστορία, εκδόσεις Μωβ, Αθήνα, 2023
Δείτε ολόκληρη την ταινία:
