Γράφει ο Λεωνίδας Τσιαντούλας
Την περίοδο 1945 – 47 η βρετανική κυβέρνηση παραχώρησε επί δανεισμό στο ελληνικό Βασιλικό Ναυτικό 15 ξύλινες ακταιωρούς στις οποίες δόθηκαν τα ακόλουθα ονόματα: Δολιανά – Δομοκός – Δοξάτον – Δράμα – Καλίνη – Καλαμπάκα – Κάρπαθος – Καρπενήσι – Κάσος – Καστελλόριζον – Κως – Νίσυρος – Τήλος – Τσατάλτζα – Χάλκη. Τέσσερις από αυτές επεστράφησαν σταδιακά στη μεγάλη Βρετανία την περίοδο 1951 – 52, ενώ οι υπόλοιπες παρέμειναν σε υπηρεσία στο ΒΝ σταδιακά παροπλιζόμενες μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’60.
Αυτά τα μικρά και ταπεινά σκάφη ανήκαν στον τύπο Fairmile B ΜL (ML=συντομογραφία του όρου motor launch), που είναι ίσως ο πιο πετυχημένος τύπος ακταιωρών τόσο στη διάρκεια όσο και αμέσως μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Πρόκειται για την εξέλιξη του τύπου Fairmile A ML, που ήταν σχεδιασμένος από το βρετανικό ναυπηγείο Fairmile Marine το οποίο είιχε την εξαιρετική ιδέα να προκατασκευάζει τα κύρια τμήματα του σκάφους (όλα ξύλινα) και να τα προωθεί σε πολλά ναυπηγεία ώστε εκείνα να προβούν στη συναρμολόγηση και στη συμπλήρωση με τον δευτερεύοντα εξοπλισμό τους. Με αυτό τον τρόπο πετύχαιναν ένα μεγάλο αριθμό παράλληλα ναυπηγούμενων σκαφών για την κάλυψη των αναγκών του Ναυτικού για παράκτιες επιχειρήσεις σε όλα τα μέτωπα.
Στο διάστημα 1940 – 1945 χτίστηκαν 650 τέτοια σκάφη. Στην αρχή προορίζονταν να χρησιμοποιηθούν ως “κυνηγοί υποβρυχίων”. Για το σκοπό αυτό εφοδιάστηκαν με ΑSDIC (sonar), 12 βόμβες βυθού, φωτιστικό προβολέα έρευνας, ταχυβόλο Hotchkiss QF 3 λιβρών και δίδυμο πολυβόλο 0,303’’. Όσο όμως προχωρούσε ο πόλεμος το επιχειρησιακό τους κοστούμι άλλαξε, το ASDIC αφαιρέθηκε, το ταχυβόλο αντικαταστάθηκε από Oerlikon 20 mm ως κύριο πυροβόλο και τους δόθηκε ως κύρια αποστολή η παράκτια ναρκαλιεία αγκυροβολημένων ναρκών, οι οποίες πλέον αποτελούσαν σημαντικότατο κίνδυνο στις απελευθερούμενες χώρες.
Στο βίντεο που ακολουθεί μπορείτε να δείτε λεπτομέρειες τόσο για την κατασκευή όσο και για την επιχειρησιακή αξιοποίηση των ακταιωρών από το βρετανικό Ναυτικό κατά τη διάρκεια του Πολέμου:
Επιστρέφοντας στην ελληνική μεταπολεμική πραγματικότητα, πρέπει να πούμε ότι όλες οι παραχωρηθείσες ακταιωροί (πλην της “Νίσυρος”) συμμετείχαν ενεργά στις πολύ σοβαρές όσο και επικίνδυνες επιχειρήσεις ναρκαλιείας στις ελληνικές θάλασσες. Επιπρόσθετα, έδρασαν στη διάρκεια του εμφυλίου και σε επιχειρήσεις εναντίων των ανταρτών, εκτελώντας πυρά κατά στόχων στην ξηρά. Μάλιστα, η ακταιωρός “Καλαμπάκα” (Κυβερνήτης Σημαιοφόρος Θεόδωρος Μανωλόπουλος) στις 4 Σεπτεμβρίου 1946 στο ακρωτήριο Δερματάς, στην παραλία της Όσσας, δέχθηκε επίθεση από το πυροβολικό των ανταρτών, ενώ έπλεε 150 μέτρα περίπου από την παραλία. Το σκάφος χτυπήθηκε με 9 βλήματα των 75 χιλιοστών και παρά τις σοβαρές βλάβες, μεταξύ των οποίων και η αχρήστευση της μιας μηχανής, κατόρθωσε να διασωθεί. Κατά την επίθεση αυτή σκοτώθηκαν 3 ναύτες και τραυματίσθηκαν 2.
Το “Νίσυρος” ναυπηγήθηκε το 1944 στα ναυπηγεία της εταιρείας Anglo – American Nile Tourist Co στο Κάϊρο. Παρελήφθη από την Ελλάδα τον Μάιο του 1947 στη Μάλτα. Αμέσως μετά την άφιξή του στην Ελλάδα έγιναν οι απαραίτητες μετασκευές (κυρίως η αφαίρεση των συστημάτων ναρκαλιείας) ώστε να χρησιμοποιηθεί ως πλοίο μεταφοράς του Βασιλέως Παύλου, η στέψη του οποίου είχε γίνει τον Απρίλιο του ίδιου έτους. Πράγματι, το καλοκαίρι του 1947 το πλοίο εκτελούσε συχνά δρομολόγια μεταφοράς της βασιλικής οικογένειας και της συνοδείας τους από το Πόρτο Ράφτη ή τη Ραφήνα στους Πεταλιούς. Εκεί διέμεναν στη βίλα της οικογένειας Εμπειρίκου στο πλαίσιο θερινών διακοπών. Αυτό επαναλήφθηκε και τα καλοκαίρια του 1948 και 1949. Κατά τη διάρκεια του υπόλοιπου χρόνου το πλοίο εκτελούσε περιπολίες και έλεγχο υπόπτων πλοίων στην περιοχή Νοτίου Ευβοϊκού, Αργοσαρωνικού και ανατολικών ακτών Πελοποννήσου, δεδομένου ότι ο Εμφύλιος ήταν σε πλήρη εξέλιξη. Σε λίγες περιπτώσεις εκτελέστηκαν χειμερινά δρομολόγια για τη μεταφορά του Βασιλέως Παύλου σε εκδηλώσεις εκτός Αττικής (Βόλο, Χαλκίδα κλπ)
Οι φωτογραφίες που ακολουθούν μας παραχωρήθηκαν από τον κ. Ιωάννη Λαδά, εγγονό του Ανθυποπλοίαρχου (ΕΦ) Θεόδωρου Αποστόλου, πρώτου κυβερνήτη του “Νίσυρος” ο οποίος παρέμεινε στο πλοίο ως το 1952, οπότε και παρέδωσε στον Σημαιοφόρο (ΕΦ) Π. Εϊπίδη.
Στα τέλη του 1949 το “Νίσυρος” έπαψε να εκτελεί χρέη πλοίου μεταφοράς του Βασιλέως και το 1950 μετονομάστηκε σε “Κομοτηνή”. Παροπλίστηκε το 1954.
Η συνέχεια της πορείας του πλοίου ήταν να εκποιηθεί και να αγοραστεί από ιδιώτες ως επιβατηγό – τουριστικό πλοίο. Αυτό το φαινόμενο ήταν σύνηθες για τα παροπλιζόμενα σε όλο τον κόσμο Fairmiles, αφού διέθεταν πολύ χώρο στο πρυμναίο τμήμα τους για μετασκευές προσθήκης χώρου επιβατών.
Στις φωτογραφίες που ακολουθούν βλέπουμε παραδείγματα μετασκευασμένων Fairmile σε διάφορες χώρες
Δυστυχώς το τέλος του “Νίσυρος – “Κομοτηνή” – “Ατλαντίς” δεν ήταν αντάξιο της ιστορίας του. Δείτε πώς το περιγράφει ο Χρήστος Ντούνης στο βιβλίο του “Τα ναυάγια στις ελληνικές θάλασσες 1951-2000”:
“Το τουριστικο ΑΤΛΑΝΤΙΣ, νηολογίου Θεσσαλονίκης 1433, ήταν πλοιοκτησίας της ναυτικής εταιρείας ΙΟΝΙΑΝ ΣΗ ΚΡΟΥΙΖΕΣ, εκπροσωπούμενη από τον Ιωάννη Στεφάνου Ματζαβίνο. Το σκάφος βρισκόταν παροπλισμένο στη Χαλκίδα από το 1992 και το 1996 αποφασίστηκε να πλεύση ρυμουλκούμενο στον Πειραιά. Το σκάφος πράγματι περί ώρα 20.35 της 15ης Οκτωβρίου 1996 απέπλευσε ρυμουλκούμενο από το ρυμουλκό ΜΠΟΥΚΟΥ Α., νηολογίου Χαλκίδας 24, με προορισμό τον Πειραιά. Η καταλληλότητα ρυμουλκού και ρυμουλκούμενου για τη διενέργεια της ρυμούλκησης είχε διαπιστωθεί προηγουμένως από επιθεωρητή που είχε εκδώσει σχετική βεβαίωση καταλληλότητας. Το ταξίδι συνεχιζόταν κανονικά μέχρι ώρα 02.30 της επομένης 16/10/96, που το πλοίο έπλεε με ήρεμη θάλασσα σε απόσταση ενός μιλίου από την βραχονησίδα Δίψα του νότιου Ευβοικού. Τότε παρατηρήθηκε αυξανόμενη κλίση στο ρυμουλκούμενο σκάφος, που μέσα σε 15 λεπτά της ώρας βυθίστηκε ολοσχερώς σε στίγμα 38-05-08 Βόρειο και 24-06-00 Ανατολικό. Η βύθιση αποδόθηκε στο γεγονός ότι ο κυβερνήτης του ρυμουλκού έπλεε με μεγαλύτερη ταχύτητα από αυτήν που καθόριζαν οι τεθείσες προυποθέσεις ασφαλούς ρυμούλκησης, με αποτέλεσμα την εισροή υδάτων στο σκάφος ΑΤΛΑΝΤΙΣ που ήταν παρήλικο (52 ετων) και παροπλισμένο για 4 χρόνια.”
Στο βίντεο που ακολουθεί παρουσιάζεται η εικόνα του ναυαγίου στο βυθό. Όπως μας πληροφορεί η ιστοσελίδα www.grafasdiving.gr το ναυάγιο στέκεται στον άξονα βορά/νότο (πρύμη βοράς πλώρη νότος). Μέγιστο βάθος -52μ ελάχιστο -46μ. Η πλώρη του είναι διαλυμένη όπως και η γέφυρα. Το σκάφος ακουμπάει στο βυθό με ελαφρια δεξιά κλήση, υπάρχουν ρήγματα σε όλα του τα σημεία. Οποιαδήποτε ξύλινη υπερκατασκευη υπήρχε έχει καταρρεύσει.
Πηγές:
Τα ναυάγια στις ελληνικές θάλασσες 1951-2000. Τόμος β Χρήστος Ντούνης.
Τα πλοία του πολεμικού ναυτικού 1829-1999.Κ.Παίζη-Παραδέλη.
https://www.grafasdiving.gr/shipwrecks/ss-atlantis/
