Το άρθρο που ακολουθεί αποτελεί περίληψη της μελέτης “Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου. Μία Ολοκληρωμένη – Γεωπολιτική Ερμηνεία της”.
Στη μνήμη του φίλου, συναδέλφου και συνοδοιπόρου, Υποναυάρχου (Ο) Π.Ν., Δημητρίου Γεωργαντά, μέλους του ΕΛ.Ι.Ν.ΙΣ. που έφυγε από κοντά μας πριν ένα χρόνο (15-3-25)
Γράφει ο Ιωάννης Βιδάκης
Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου, που διεξήχθη στις 20 Οκτωβρίου 1827 στον κόλπο του Ναβαρίνου (σημερινή Πύλος), αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης και μία από τις πιο καθοριστικές ναυτικές συγκρούσεις του 19ου αιώνα. Η σύγκρουση ανάμεσα στον συμμαχικό στόλο των Μεγάλων Δυνάμεων – Βρετανίας, Γαλλίας και Ρωσίας – και στον οθωμανικό–αιγυπτιακό στόλο οδήγησε στην ολοκληρωτική καταστροφή του τελευταίου και επηρέασε βαθιά την εξέλιξη του ελληνικού αγώνα για ανεξαρτησία.
Η ναυμαχία αυτή δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική αναμέτρηση. Αντιπροσώπευε την κορύφωση σύνθετων διπλωματικών διεργασιών, γεωπολιτικών συμφερόντων και διεθνών πιέσεων που είχαν διαμορφωθεί γύρω από το λεγόμενο «Ανατολικό Ζήτημα». Το αποτέλεσμα της σύγκρουσης άλλαξε τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
Το ιστορικό πλαίσιο της Ελληνικής Επανάστασης
Η Ελληνική Επανάσταση, που ξέσπασε το 1821, είχε αρχικά σημειώσει σημαντικές επιτυχίες. Ωστόσο, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1820 η κατάσταση των επαναστατημένων Ελλήνων είχε επιδεινωθεί δραματικά. Οι εσωτερικές εμφύλιες συγκρούσεις είχαν αποδυναμώσει τον αγώνα, ενώ η στρατιωτική παρέμβαση του Ιμπραήμ πασά της Αιγύπτου, ο οποίος ενεργούσε εκ μέρους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, έφερε τους Έλληνες σε εξαιρετικά δύσκολη θέση.
Ο Ιμπραήμ αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο το 1825 μ΄ έναν ισχυρό και καλά οργανωμένο στρατό. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα κατάφερε να καταλάβει σημαντικές περιοχές και να καταστρέψει ελληνικούς οικισμούς, προκαλώντας μεγάλες απώλειες στον πληθυσμό. Οι επιχειρήσεις του απειλούσαν άμεσα τα τελευταία προπύργια της επανάστασης, όπως το Ναύπλιο και τα ναυτικά νησιά Ύδρα και Σπέτσες.
Η κατάσταση αυτή προκάλεσε έντονη ανησυχία στην Ευρώπη. Η ελληνική υπόθεση είχε ήδη προκαλέσει ισχυρό φιλελληνικό κίνημα, ενώ ταυτόχρονα οι Μεγάλες Δυνάμεις παρακολουθούσαν με ενδιαφέρον τις εξελίξεις, καθώς η διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα μπορούσε να επηρεάσει την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή.
Η παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων
Οι Ευρωπαϊκές Δυνάμεις – κυρίως η Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία – αποφάσισαν τελικά να παρέμβουν για να τερματιστούν οι συγκρούσεις στην Ελλάδα. Το 1827 υπέγραψαν τη Συνθήκη του Λονδίνου, η οποία προέβλεπε την επιβολή ανακωχής ανάμεσα στους Έλληνες και την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την ίδρυση ενός αυτόνομου ελληνικού κράτους υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου.
Ωστόσο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία απέρριψε τις προτάσεις αυτές. Η άρνησή της να συμμορφωθεί με τις αποφάσεις των ευρωπαϊκών δυνάμεων οδήγησε στην αποστολή συμμαχικού στόλου στην Ανατολική Μεσόγειο. Αποστολή του στόλου ήταν να επιβάλει την ανακωχή και να εμποδίσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο.
Την διοίκηση του συμμαχικού στόλου ανέλαβε ο Βρετανός ναύαρχος Έντουαρντ Κόδριγκτον, ενώ σημαντικό ρόλο είχαν επίσης ο Γάλλος ναύαρχος Ανρί Δεριγνύ και ο Ρώσος ναύαρχος Λογγίνος Χέυδεν. Οι τρεις στόλοι συγκροτούσαν μια ισχυρή ναυτική δύναμη, η οποία όμως είχε λάβει οδηγίες να αποφύγει την έναρξη πολεμικών επιχειρήσεων εκτός εάν δεχόταν επίθεση.
Η συγκέντρωση των στόλων στο Ναβαρίνο
Τον Οκτώβριο του 1827 ο οθωμανικός και αιγυπτιακός στόλος είχε συγκεντρωθεί στον κόλπο του Ναβαρίνου, μια φυσικά προστατευμένη θαλάσσια περιοχή στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο. Εκεί βρίσκονταν δεκάδες πολεμικά πλοία, τα οποία ανήκαν κυρίως στον οθωμανικό στόλο και στον στόλο του Ιμπραήμ πασά.
Ο συμμαχικός στόλος κατέπλευσε στον κόλπο με σκοπό να επιβάλει την ανακωχή και να αποτρέψει την περαιτέρω δράση των οθωμανικών και αιγυπτιακών δυνάμεων. Η παρουσία των συμμαχικών πλοίων δημιούργησε έντονη ένταση, καθώς τα δύο στρατόπεδα βρίσκονταν σε άμεση επαφή.
Η είσοδος του συμμαχικού στόλου στον κόλπο πραγματοποιήθηκε με οργανωμένο σχηματισμό. Παρά το γεγονός ότι η αποστολή των δυνάμεων δεν προέβλεπε αρχικά σύγκρουση, η κατάσταση ήταν ιδιαίτερα εύθραυστη και μπορούσε εύκολα να οδηγηθεί σε πολεμική αναμέτρηση.
Οι αντιδράσεις στην Ευρώπη
Η είδηση της ναυμαχίας προκάλεσε μεγάλη έκπληξη στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Πολλοί δεν περίμεναν ότι η παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων θα οδηγούσε σε τόσο μεγάλη στρατιωτική σύγκρουση.
Ωστόσο, η κοινή γνώμη σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες υποδέχθηκε με ενθουσιασμό την εξέλιξη αυτή. Οι λαοί της Ευρώπης είχαν παρακολουθήσει με συγκίνηση τον αγώνα των Ελλήνων και θεωρούσαν τη ναυμαχία ως μια μορφή δικαίωσης του ελληνικού αγώνα για ελευθερία.
Στην Γαλλία, για παράδειγμα, η ναυμαχία θεωρήθηκε μεγάλη επιτυχία του γαλλικού ναυτικού και προκάλεσε ιδιαίτερη ικανοποίηση στην κυβέρνηση και τον βασιλιά Κάρολο Ι΄.
Αντίθετα, στην Βρετανία η αντίδραση της κυβέρνησης ήταν πιο επιφυλακτική. Ορισμένοι πολιτικοί θεώρησαν ότι η ναυμαχία μπορούσε να δημιουργήσει νέες γεωπολιτικές εντάσεις και να ενισχύσει την ρωσική επιρροή στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι πολιτικές και γεωπολιτικές συνέπειες
Παρά τις αρχικές επιφυλάξεις, η ναυμαχία του Ναβαρίνου είχε καθοριστική σημασία για την εξέλιξη της Ελληνικής Επανάστασης. Η καταστροφή του οθωμανικού στόλου αποδυνάμωσε σημαντικά την στρατιωτική ισχύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην περιοχή και διευκόλυνε τις επόμενες κινήσεις των Μεγάλων Δυνάμεων.
Η Αίγυπτος αναγκάστηκε τελικά να αποσύρει τις δυνάμεις της από την Πελοπόννησο, ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρέθηκε σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση. Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν σε νέες διπλωματικές διαπραγματεύσεις, οι οποίες κατέληξαν στη δημιουργία ενός αυτόνομου ελληνικού κράτους.
Μέχρι την τελευταία μάχη του Αγώνα, το 1829, είχε ήδη διαμορφωθεί ο βασικός κορμός του ελληνικού κράτους, με σύνορα που εκτείνονταν περίπου στη γραμμή Αμβρακικού – Παγασητικού κόλπου.
Γεωπολιτική διάσταση της ναυμαχίας
Η ναυμαχία του Ναβαρίνου δεν μπορεί να κατανοηθεί πλήρως χωρίς να ληφθούν υπόψη τα γεωπολιτικά συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων. Κάθε μία από αυτές επιδίωκε να ενισχύσει τη θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο και να περιορίσει την επιρροή των ανταγωνιστών της.
Για την Βρετανία, η περιοχή είχε μεγάλη στρατηγική σημασία λόγω των θαλάσσιων δρόμων προς την Ινδία. Η εξασθένηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μπορούσε να δημιουργήσει νέες ισορροπίες ισχύος, τις οποίες το Λονδίνο επιθυμούσε να ελέγξει.
Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, είχε μακροχρόνιο ενδιαφέρον για την περιοχή, καθώς επιδίωκε την πρόσβαση στη Μεσόγειο και την προστασία των ορθόδοξων πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η Γαλλία επίσης επιθυμούσε να διατηρήσει ισχυρή παρουσία στην περιοχή και να ενισχύσει την επιρροή της στην Ανατολική Μεσόγειο.
Παρά το γεγονός ότι η ναυμαχία εξυπηρετούσε σε μεγάλο βαθμό τα γεωπολιτικά συμφέροντα της Βρετανίας, η ολοκληρωτική καταστροφή του οθωμανικού στόλου δημιούργησε νέες αβεβαιότητες και κινδύνους για την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή.
Συμπεράσματα
Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης και μία από τις πιο καθοριστικές ναυτικές συγκρούσεις της νεότερης ιστορίας. Η σύγκρουση αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα ενός προμελετημένου σχεδίου για την απελευθέρωση της Ελλάδας, αλλά μάλλον η συνέπεια μιας σειράς πολιτικών, διπλωματικών και στρατιωτικών εξελίξεων.
Παρόλα αυτά, το αποτέλεσμα της ναυμαχίας άλλαξε ριζικά την πορεία του ελληνικού αγώνα. Η καταστροφή του οθωμανο-αιγυπτιακού στόλου έδωσε νέα δυναμική στην ελληνική υπόθεση και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την δημιουργία ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
Ταυτόχρονα, η ναυμαχία ανέδειξε τη σημασία της ναυτικής ισχύος στη διαμόρφωση των διεθνών εξελίξεων και κατέδειξε τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων στις υποθέσεις της Ανατολικής Μεσογείου.
Σήμερα η Ναυμαχία του Ναβαρίνου θεωρείται όχι μόνο ένα σημαντικό κεφάλαιο της ελληνικής ιστορίας αλλά και ένα γεγονός με ευρύτερη διεθνή σημασία, καθώς επηρέασε βαθιά τις πολιτικές και στρατηγικές ισορροπίες της εποχής.
Οι προθέσεις της Ρωσίας στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου θεωρήθηκαν σημαντική γεωστρατηγική απειλή από τις άλλες δυνάμεις, και ειδικά από την Βρετανία – η βρετανική και η αυστριακή διπλωματία επεδίωκαν την παρακώλυση ενδεχόμενης ρωσικής επέμβασης, με την προσδοκία ότι ο Σουλτάνος θα κατόρθωνε τελικά να καταστείλει την ελληνική εξέγερση. Το πρωτόκολλο της Πετρούπολης του 1826 δεν σήμαινε κατ΄ αρχήν απομάκρυνση από τις αρχές της Ιερής Συμμαχίας, αλλά αποτελούσε ένα εναλλακτικό σχέδιο. Ωστόσο είναι το πρώτο διπλωματικό κείμενο που μνημονεύει το όνομα «Ελλάδα» και αναγνωρίζει πολιτική ύπαρξη στους Έλληνες.
Οι δυτικές κυρίως Δυνάμεις στην πραγματικότητα δεν επιθυμούσαν την ουσιαστική επιτυχία της ελληνικής επαναστάσεως και τη συγκρότηση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Στόχευση του ειρηνευτικού διακανονισμού για την Βρετανία, ήταν η επαναφορά και αποκατάσταση του προηγούμενου καθεστώτος, (μέρος του οποίου αποτελούσε η ακεραιότητα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας) και η δέσμευση της Ρωσίας ότι δεν θα δράσει αυτόνομα σε βάρος της Υψηλής Πύλης. Η Γαλλία αρχικά δίστασε να προσχωρήσει στο Πρωτόκολλο της Πετρούπολης, γιατί διατηρούσε σχέσεις συνεργασίας με τον Μωχάμεντ Άλι της Αιγύπτου, σύνδεση την οποία η Βρετανία επιζητούσε να μην επεκταθεί. Τελικά η Γηραιά Αλβιών κατορθώνει την υπογραφή της τριμερούς σύμβασης του Λονδίνου το 1827, με Ρωσία και Γαλλία.
Ο Άγγλος πολιτικός George Canning προσέδωσε στην εξωτερική πολιτική της Βρετανίας μία πιο φιλελεύθερη τροπή, αν και βασικός σκοπός παρέμενε η εξουδετέρωση ή έστω η μείωση της επιρροής της Ρωσίας στον ελληνικό χώρο και η «ισορροπία των δυνάμεων», στην περιφέρεια της Ανατολικής Μεσογείου, (γεωπολιτική προσέγγιση). Πρόσθετα, η Βρετανία δεν επιθυμούσε την αύξηση της ισχύος της Αιγύπτου. Η τελευταία επιχειρούσε να αναλάβει τα ηνία της παρακμάζουσας οθωμανικής αυτοκρατορίας και η κατοχή της Κρήτης – Πελοποννήσου μ΄ έναν ισχυρό στόλο και η συνεργασία της με την Γαλλία, διαμόρφωνε έναν παράγοντα κινδύνου στην Ανατολική Μεσόγειο για τα γεωπολιτικά συμφέροντα του Λονδίνου. H αγγλική κυβέρνηση έστειλε συγκεκριμένες οδηγίες στον Κόδριγκτον: τα μέτρα που θα έπαιρνε κατά του οθωμανικού στόλου δεν έπρεπε να καταλήξουν σε εχθροπραξίες. Ωστόσο η αλαζονεία και η αδιαλλαξία των Οθωμανών λειτούργησαν τελικά υπέρ της Ελλάδος.
Οι Οθωμανοί αδράνησαν πιστεύοντας ότι η διεθνής ισορροπία δυνάμεων και οι ανταγωνισμοί μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων θα εμπόδιζε για άλλη μία φορά τη σύντονη δράση εναντίον τους. Ιδιαίτερα οι Άραβες της ευρύτερης περιοχής είχαν να αντιμετωπίσουν την κατοχή τους από τον οθωμανικό ζυγό, η οποία κράτησε περίπου τετρακόσια χρόνια, (πτυχή του «Ανατολικού Ζητήματος»). Η επιδίωξη αυτή ήταν ζωηρότερη μεταξύ των χριστιανών Αράβων του Λιβάνου και της Συρίας.
Εν κατακλείδι, η ναυμαχία του Ναβαρίνου εξυπηρετούσε πρώτιστα τα γεωπολιτικά συμφέροντα της Βρετανίας, στην Ανατολική Μεσόγειο. Ωστόσο η ολοκληρωτική καταστροφή του οθωμανο – αιγυπτιακού στόλου, περιόριζε προσωρινά τα οφέλη της, ενισχύοντας τους κινδύνους. Η Βρετανία σίγουρα θα επιθυμούσε έναν στόλο αδύναμο για τα δικά της μεγέθη, αλλά σχετικά ισχυρό για τους στόλους της Ρωσίας ή της Γαλλίας.
Επίσης είχε κατορθώσει να ανακόψει τις σχέσεις Γάλλων και Αιγυπτίων, είχε προσεταιριστεί τους επαναστατημένους Έλληνες και είχε επισημάνει στην Πύλη ως επικίνδυνο εχθρό την Ρωσία. Ωστόσο οι μελλοντικές εξελίξεις και η μετέπειτα αυτονόμηση των Αιγυπτίων, μάλλον δικαίωσαν τον Κόδριγκτον. Οι Αιγύπτιοι αποχώρησαν από την Πελοπόννησο μετά το Ναβαρίνο και αργότερα και από την Κρήτη, η οποία αποδόθηκε και πάλι (προσωρινά) στους Οθωμανούς.
Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη τη μελέτη:
