Το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ναυτική Επιθεώρηση (τεύχος 633 / Σεπ-Οκτ-Νοε 2025) και αναδημοσιεύεται με άδεια του συγγραφέα
Γράφει ο Παναγιώτης Τριπόντικας
Αφιερωμένο στη μνήμη του αείμνηστου αδελφού μου, Νικολάου Πετράκου, Πλοιάρχου Π.Ν, ο οποίος υπηρέτησε και στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, καθώς και όλων όσοι φόρεσαν τον πηλίσκο του Ναυτικού Δοκίμου και έφυγαν, υπηρετώντας το Πολεμικό Ναυτικό και την Πατρίδα.
Προοίμιο
Στην επέτειο των 180 ετών από την ίδρυση της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων ο πειρασμός θα ήταν μεγάλος , να ανατρέξει κανείς στα γεγονότα , στις ημερομηνίες, στα πρόσωπα και στις μεταρρυθμίσεις που σφράγισαν τον θεσμό. Το κείμενο που ακολουθεί δεν επιδιώκει να απαριθμήσει, αλλά να φωτίσει εκείνο το αόρατο νήμα που ενώνει τις γενιές των Δοκίμων και των Αξιωματικών στον χρόνο, να αναζητήσει πίσω από το γεγονότα το νόημά τους. Γιατί στο τέλος η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων είναι μια στάση ζωής και όχι απλώς ένα ίδρυμα, είναι ένας καθρέπτης όπου η Ελλάδα αναγνωρίζει το καλύτερο πρόσωπό της.
Το Φως που δεν σβήνει.
Υπάρχουν θεσμοί που δεν μετρούνται με χρόνια αλλά με ψυχές και η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων (ΣΝΔ) είναι ένας τέτοιος θεσμός. Από την αυγή της ίδρυσής της το 1845 πάνω στην κορβέτα «Λουδοβίκος», η Σχολή στάθηκε το λίκνο μιας αποστολής που υπερβαίνει την απλή εκπαίδευση, αυτή της διάπλασης ανθρώπων που ενσαρκώνουν το ήθος της θάλασσας και της πατρίδας.
«180 χρόνια μετά, ο συμβολισμός της Σχολής παραμένει αναλλοίωτος. Η ΣΝΔ αποτελεί την κιβωτό της ναυτικής ψυχής του Έθνους, όπου η πειθαρχία συναντά την κριτική σκέψη, η επιστήμη το ήθος και η θάλασσα τη μνήμη.»
Το Σχολείο της θάλασσας.
Ο νέος που εισέρχεται για πρώτη φορά στην ΣΝΔ, μαθαίνει ότι η θάλασσα δεν είναι απλώς ένα στοιχείο της φύσης, αλλά καθρέπτης του χαρακτήρα του. Εκεί, η γνώση αποκτά ρυθμό και πνοή μέσα από την άσκηση, την πειθαρχία, την ομαδικότητα αλλά και τη σιωπή του ορίζοντα. Κάθε εκπαιδευτικός πλους δεν αποτελεί μια απλώς εκπαιδευτική δραστηριότητα αλλά μια δοκιμασία ήθους. Κάθε ώρα εκπαίδευσης και κάθε υπηρεσία αποτελούν μάθημα υπομονής, ευθύνης και ηγεσίας. Ο Ναυτικός Δόκιμος μαθαίνει ότι η ναυτική παιδεία (και όχι απλά εκπαίδευση) δεν είναι άθροισμα γνώσεων αλλά στάση ζωής. Η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων δεν επιδιώκει να διαπλάσει απλώς καλούς αξιωματικούς. Επιδιώκει να διαπλάσει καλούς ανθρώπους.
Η ιστορική διαδρομή.
Οι απαρχές της δημιουργίας ανάγονται σε μια εποχή που η Ελλάδα αναζητούσε την ταυτότητά της. Ήταν 24 Νοεμβρίου 1845, όταν ο ήρωας του 1821, Ναύαρχος Κωνσταντίνος Κανάρης ως Υπουργός των Ναυτικών, ίδρυσε τη Σχολή επί της Κορβέτας «ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ». Η απόπειρα μπορεί μεν να υπήρξε βραχύβια αλλά φανέρωσε δε κάτι βαθύτερο. Την ανάγκη να διαμορφωθούν αξιωματικοί όχι απλώς ικανοί στην θάλασσα αλλά φωτισμένοι στο πνεύμα. Ακολούθησαν δεκαετίες μετακινήσεων, «ΑΘΗΝΑ», «ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ», «ΑΡΗΣ», ώσπου το 1884 επί Χαριλάου Τρικούπη η Σχολή βρήκε τη μόνιμη δομή και αποστολή της. Από τότε, ως και σήμερα, στέκει στον Πειραιά ως η Ναυτική Ακαδημία της Ελλάδας, συνεχίζοντας να εκπαιδεύει γενιές αξιωματικών που θα γίνουν Κυβερνήτες, μηχανικοί, επιστήμονες αλλά το κυριότερο, πάνω από όλα φορείς τιμής και αυτογνωσίας.
Η ΣΝΔ μέσα στους πολέμους.
Η Σχολή μεγάλωσε μαζί με το Έθνος. Στους Βαλκανικούς Πολέμους, οι τριτοετείς Ναυτικοί Δόκιμοι επιβιβάστηκαν στα πλοία και πολέμησαν. Ο Δόκιμος Ιωάννης Παστρικάκης έπεσε ηρωικά στη Χίο και μαζί του σφράγισε το πρώτο αίμα της νέας γενιάς του Πολεμικού Ναυτικού. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Σχολή μεταφέρθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, φιλοξενουμένη στο Θωρηκτό «Αβέρωφ». Η εκπαίδευση συνεχίστηκε μέσα στη φλόγα του πολέμου. Δεν διακόπηκε ούτε από τους βομβαρδισμούς. Γιατί η Σχολή, όπως και το Έθνος, δεν έμαθε ποτέ να υποχωρεί, αλλά να προσαρμόζεται και να επιμένει.
Περί ηγεσίας – Ο τέλειος Αξιωματικός του Ματθαιόπουλου.
Αν η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων είναι το σώμα του Πολεμικού Ναυτικού, τότε η διδασκαλία του Ματθαίου Ματθαιόπουλου είναι η ψυχή του. Στο βιβλίο «1900 – Οι περιπέτειες του Παύλου Κουντουριώτη στον πρώτο υπερατλαντικό πλου με το εύδρομο «ΝΑΥΑΡΧΟΣ ΜΙΑΟΥΛΗΣ», Α’ Έκδοση ΠΝΜ Θωρηκτό «Γ. ΑΒΕΡΩΦ», περιγράφεται με θαυμαστό λυρισμό από τον «Ματθαίο Ματθαιόπουλο» η εικόνα του τέλειου Αξιωματικού.
Ο Ματθαίος Ματθαιόπουλος είναι ο πατέρας της ελληνικής υδρογραφίας και μέσα από αυτό το διήγημα μας δίνεται για πρώτη φορά η ευκαιρία να τον γνωρίσουμε. Στο έργο του, που γράφτηκε στις αρχές του 20ου αιώνα συμπυκνώνεται ολόκληρη η φιλοσοφία της ναυτικής ηγεσίας. Αυτό το κείμενο αποτελεί έναν ύμνο στον χαρακτήρα αλλά και μια πνευματική διαθήκη για τους Δοκίμους κάθε εποχής.
Ο Ματθαιόπουλος δεν περιγράφει απλώς τον τέλειο αξιωματικό αλλά τον τέλειο Κυβερνήτη. Τον στοχάζεται, τον μορφοποιεί και τον ανασύρει από τα βάθη της Ελληνικής Ναυτικής ψυχής. Η γραφή του είναι λιτή και διαβάζοντάς τον νιώθει κανείς οτι μιλά σε συνειδήσεις.
Πριν παρατεθεί το κείμενο του Ματθαίου Ματθαίοπουλου, αξίζει μια σύντομη διευκρίνιση. Το έργο γράφτηκε στις αρχές του 20ού αιώνα και φέρει το ύφος και τις εκφράσεις της εποχής του, ορισμένες από τις οποίες σήμερα ενδέχεται να ξενίζουν. Ωστόσο, πίσω από τη γλώσσα του καιρού του, παραμένει ζωντανό το βαθύτερο μήνυμα: η ναυτική αρετή, το καθήκον και η αφοσίωση στην Πατρίδα. Με αυτό το πρίσμα διαβάζεται το κείμενο που ακολουθεί, διατηρημένο αυτούσιο, ως πολύτιμο τεκμήριο της ναυτικής μας παράδοσης.
«Ο τέλειος Αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού», γράφει «πρέπει να είναι κατεξοχήν σοφός αστρονόμος, σοφός πυροβολητής, σοφός μηχανικός, σοφός ηλεκτρολόγος, σοφός χημικός, σοφός τακτικός, σοφός Στρατηγός και γενικώς σοφός και επιδέξιος χειριστής των διαφόρων μηχανημάτων, τα οποία απαρτίζουν την υπερμεγέθη εκείνη πολεμική μηχανή, τον πλωτό κολοσσό που καλείται «Πολεμικό Πλοίο» της μονάδας που ανήκει σε μια ευρύτερη ομάδα που ονομάζεται «Στόλος». Η απόκτηση όλων αυτών των γνώσεων ασφαλώς και είναι αποτέλεσμα σοβαρής μελέτης, εντός των ορίων μιας αίθουσας σπουδαστηρίου. Εκεί, μπορούν να αποκαλυφθούν τα μυστήρια όλων των επιστημών σε όποιον θέλει να τα ερευνήσει.
Μόνο η μελέτη μπορεί να καταστήσει έναν Αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού, ικανό για τον μέγα προορισμό του. Όμως το άπειρο, το περίπλοκο, το διαρκώς μεταβαλλόμενο και η τρομερή ισχύς αυτού του στοιχείου που λέγεται θάλασσα, απαιτούν ένα πλήθος αρετών, τις οποίες ένας Αξιωματικός μπορεί να αποκτήσει, μόνο εάν έχει μυηθεί στον γεμάτο αγώνα βίο του Ναυτικού και στα μυστήρια αυτού του δύσκολου ως προς την εξιχνίαση τέρατος, της θάλασσας!
Η διαρκής ετοιμότητα, η ταχεία αντίληψη η ενστικτώδης αλλά με ασφάλεια και χωρίς λάθος απόφαση του Αξιωματικού, που πρέπει να λαμβάνει αναλόγως των περιστάσεων, η αποφασιστικότητα, η σώφρονα τόλμη για την ανάληψη απρόοπτων ευθυνών, η εντολή του στην οποία στηρίζεται και εξαρτάται η σωτηρία όλων, αληθινά από τη φωνή αυτού του Ενός, είναι αρετές που διδάσκονται μόνο επί του πλοίου.
Η ακεραιότητα του χαρακτήρα, η συναδελφική αδελφοσύνη στη θάλασσα που ανά πάσα στιγμή όμως μπορεί να διαγκωνισθεί, όταν έρθει η ώρα της επιβολής της διαταγής, η πειθαρχία που γεννιέται από τη δικαιοσύνη, η οποία όπως τιμωρεί οφείλει στον ίδιο βαθμό και να συγχωρεί, η ηρεμία του προσώπου παρά την αγωνία της καρδιάς, που απαιτείται την κρίσιμη στιγμή για να εμπνεύσει την εμπιστοσύνη, να ενθαρρύνει στο καθήκον, είναι αρετές που διδάσκονται μόνο επί του πλοίου.
Η γεμάτη θάρρος ματιά του Αρχηγού, από την οποία εξαρτώνται οι τύχες όλων των επιβαινόντων, η στωικότητα του αγωνιζόμενου σε μάχη εκ του συστάδην με το ίδιο το πεπρωμένο, μέχρι εσχάτων, χωρίς αποθάρρυνση, χωρίς λιποψυχία, χωρίς δισταγμό και η εμμονή σε αυτόν τον αγώνα κατά της μανίας των στοιχείων, τα οποία απειλούν τα πάντα με καταστροφή, είναι αρετές που διδάσκονται μόνο επί του πλοίου.
Η άνευ όρων υποταγή του υφισταμένου στην αγιότητα της ανώτερης αρχής, που εκμηδενίζει τελείως την ύπαρξη του «Εγώ», η αφοσίωση, η εθελοντική θυσία για τους συναδέλφους, η στέρηση ακόμη και των πιο αγνών και στοιχειωδών επιθυμιών, όπως το να στερείται κανείς το σπίτι της οικογενείας του, χωρίς βογγητό για μια δόξα που ίσως να μην έρθει και που εάν κάποτε φτάσει, θα έχει πλησιάσει με αγώνα βήμα προς βήμα ενάντια και στους ανθρώπινους νόμους ακόμα, είναι αρετές που διδάσκονται μόνο επί του πλοίου. Και όλες αυτές οι αρετές και προσόντα που η ίδια η Πατρίδα καταρχάς απαιτεί από τους Αξιωματικούς, για να διδαχθούν χρειάζεται ένα συντεταγμένο Ναυτικό, τέτοιο που να εξασφαλίζει μακρά εκπαιδευτική παραμονή σε πλοίο και εκπαιδευτικούς πλόες.
Ο τέλειος αξιωματικός είναι γέννημα τριών κόσμων: της επιστήμης, της πειθαρχίας και της φιλοσοφίας. Το πλοίο γίνεται μικρογραφία της κοινωνίας, ιεραρχία, κίνδυνος, ευθύνη, ανάγκη για συλλογική δράση. Εκεί δοκιμάζονται οι αξίες όπου καμμία εκπαίδευση (σχολική, πανεπιστημιακή) δεν μπορεί να εμφυσήσει.”
Η «γεμάτη θάρρος ματιά του Αρχηγού» αποτελεί για τον Ματθαιόπουλο το μέτρο της ηγεσίας. δεν πρόκειται για ηρωϊσμό στιγμής αλλά για ήθος διαρκείας. Ο ηγέτης δεν κραυγάζει….αντέχει. Δεν επιβάλλεται…..εμπνέει. Το κείμενο του Ματθαιόπουλου, η διδασκαλία αυτή παραμένει εκπληκτικά σύγχρονη. «Σε μια εποχή σήμερα, όπου οι λέξεις «ηγέτης» και διαχείριση» έχουν γίνει τεχνικοί όροι, εκείνος μας υπενθυμίζει οτι η ηγεσία είναι πράξη ψυχής.
Η θάλασσα δεν συγχωρεί τον«ρηχό» ή τον «επιφανειακό»… ούτε και η ιστορία.» Ο Ματθαιόπουλος έγραψε για τον τέλειο αξιωματικό το 1900 και η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων συνεχίζει να διαμορφώνει ανθρώπους με την ίδια ναυτική ψυχή, ικανούς να κυβερνήσουν οχι μόνο πλοία αλλά και αξίες.
Η Βιβλιοθήκη του «Αβέρωφ» – Ο νους ως πυξίδα.
Όσα ο Ματθαίος Ματθαιόπουλος έγραψε για τον «τέλειο Αξιωματικό», εκείνον τον άνθρωπο της γνώσης, της πειθαρχίας και του ήθους δεν ήταν θεωρητικές ρήσεις. Ήταν η αντανάκλαση μιας πραγματικότητας που ζούσε πάνω στα πλοία και μέσα στις ψυχές των ανθρώπων που τα κυβερνούσαν.
Ίσως, η πιο αυθεντική μαρτυρία αυτής της πνευματικής πληρότητας βρισκόταν στα ράφια της Βιβλιοθήκης του Μεσόδομου Αξιωματικών του Θωρηκτού «Γ. ΑΒΕΡΩΦ» στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Εκεί, μέσα στην καρδιά του πλοίου, φυλλασόταν ένας κόσμος ολόκληρος από γνώση. Ανάμεσα στην πειθαρχία του καθήκοντος υπήρχε μια σιωπηλή ακρόπολη πνεύματος, όπου συνυπήρχαν η στρατηγική του Colbert, η νηφαλιότητα του Θουκυδίδη, η κλασσική σοφία του Αριστοφάνη και η φιλοσοφία του Σπινόζα, εκείνη η Πολιτεία που υπήρχε κάποτε στην βιβλιοθήκη του πλοίου και που δεν ήταν απλώς βιβλίο, αλλά καθρέπτης συνειδήσεων.
Εκεί, ο αξιωματικός δεν μορφωνόταν μόνο τεχνικά αλλά καλλιεργούσε την ψυχή του. Αυτός ήταν ο ζωντανός σύνδεσμος ανάμεσα στο πλοίο και τη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων. Γιατί η βιβλιοθήκη του «Αβέρωφ» ήταν η προέκταση της Σχολής στη θάλασσα. Ήταν η απόδειξη οτι το πνεύμα της ΣΝΔ δεν περιορίζεται στις αίθουσες διδασκαλίας του Πειραιά, αλλά ταξιδεύει με κάθε Πολεμικό Πλοίο σε κάθε πέλαγος και σε κάθε εποχή.
Η αποστολή σήμερα και η νέα γενιά Ναυτικών Δοκίμων.
Η αποστολή της ΣΝΔ παραμένει αναλλοίωτη, ήτοι, να προετοιμάζει ηγέτες με ανδρεία, γνώση και ήθος. Κάθε φορά που ένας Ναυτικός Δόκιμος στέκεται μπροστά στον καθρέπτη της στολής του βλέπει πίσω 180 χρόνια ιστορίας. Κάθε φορά που ένας αξιωματικός υπηρετεί σε ένα πλοίο, κουβαλά μέσα του όλους όσοι στάθηκαν πριν από αυτόν στο ίδιο κατάστρωμα.
Γιατί η ΣΝΔ δεν είναι απλώς ένα ίδρυμα αλλά μια ζώσα συνέχεια. Και καθώς οι γενιές αλλάζουν, το ερώτημα παραμένει πάντα το ίδιο: τι σημαίνει να είσαι Δόκιμος; Όχι απλώς φοιτητής, ούτε μόνο ναύτης, αλλά άνθρωπος που αφιερώνει την ζωή του στην υπηρεσία του συνόλου. Για την νέα γενιά των Ναυτικών Δοκίμων, οι θάλασσες είναι διαφορετικές. Δεν υπάρχουν μόνο τα κανόνια και ο χάλυβας… Υπάρχουν οι θάλασσες των δεδομένων, της τεχνητής νοημοσύνης, των απειλών χωρίς μορφή. Κι όμως η ουσία δεν αλλάζει. Ο αξιωματικός του σήμερα οφείλει να είναι ό,τι ήταν πάντοτε ο τέλειος αξιωματικός του Ματθαιόπουλου- γνώστης, μαχητής, στοχαστής, ηγέτης.
Επίλογος
Κάθε θεσμός έχει την ιστορία του, όμως η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων έχει και την ψυχή του Έθνους μέσα της. 180 χρόνια τώρα, από τον «ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ» έως τα σύγχρονα εκπαιδευτήρια, από τους ήρωες των Βαλκανικών έως τους αξιωματικούς του σήμερα, η ΣΝΔ συνεχίζει να υφαίνει το αόρατο νήμα της συνέχειας. Το Φως που άναψε το 1845 δεν έσβησε ποτέ. Καίει σε κάθε Ναυτικό Δόκιμο που ξυπνά πριν χαράξει, σε κάθε φωνή που αντηχεί «Προσοχή!», σε κάθε ψυχή που μαθαίνει να σιωπά για να ακούσει την θάλασσα. «Όσο θα υπάρχουν νέοι και νέες που θα υπηρετούν με ανδρεία, γνώση και ήθος, η Ελλάδα θα συνεχίζει να αναγνωρίζει τον εαυτό της στα μάτια των Δοκίμων της, εκεί όπου το Φως δεν σβήνει αλλά ανανεώνεται! Και όσο το φως αυτό θα καίει, η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων δεν θα είναι απλώς μνήμη. Θα είναι υπόσχεση.»
