Γράφει ο Σπύρος Θεοδωράκης
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου παρουσιάζουμε ένα άρθρο για τους μικρούς μας φίλους, “κομμένο και ραμμένο” στα μέτρα των παιδιών. Κάτι που δεν γίνεται στο βαθμό που θα έπρεπε από παράλειψη, αμέλεια, ή και λόγω αντικειμενικής δυσκολίας από εμάς τους μεγάλους.
Ακολουθεί ένα άρθρο που θα περιπλανηθεί στον παραμυθόκοσμό τους, ως ένα το συνδυαστικό ταξίδι των παιδιών μας στους ανοικτούς ορίζοντες της θάλασσας και της γνώσης. Είναι πραγματικά συναρπαστικό, όπως κάθε ταξίδι άλλωστε.
ΕΝΑ ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ
Η βρεγμένη σανίδα.
Συγγραφέας: Χρίστος Καλουντζόγλου.
Εικονογράφηση: Γιάννης Στύλος.
Εκδόσεις Άσπρη λέξη (2006).
«Η ανατολή μόλις είχε ανοίξει ένα μικρό παράθυρο στον ορίζοντα. Πρόβαλε το χαμόγελο της κι έπιασε να ζεσταίνει το Τρανό Λιμάνι. Κατηφόρισα μέχρι τον καφενέ, να απολαύσω τον πρωινό καφέ στο λιμάνι. Κι εκεί γνώρισα τον πειρατή…» Έτσι αρχίζει αυτό το θαλασσινό παραμύθι για παιδιά. Κι όπως ισχύει για κάθε παραμύθι έτσι και το δικό μας, έχει σε έντονο βαθμό δυο απαραίτητα στοιχεία: επιθετικότητα και ερωτισμό. Στοιχεία που εμπεριέχουν κι εμπεριέχονται στην μαγεία του παραμυθιού και προσφέρουν ασυνείδητες ταυτίσεις.
Επιθετικότητα του καλού προς το κακό, σε αυτόν τον αέναο αγώνα χωρίς τέλος και το ερωτικό στοιχείο στραμμένο προς την θάλασσα και τον κόσμο της. Αυτόματα η γνώση απλώνεται στους ανοικτούς ορίζοντες και σχεδόν γίνονται ένα με τους ορίζοντες της θάλασσας. Στα παραμύθια σήμερα, το κακό δεν ταυτίζεται με έναν άνθρωπο ή ένα ζώο αλλά με ένα ρόλο. Έχει να κάνει κυρίως με κακές συμπεριφορές (ανθρώπων ή ζώων) κι επειδή αυτές δεν πρέπει να γίνονται πράξη -για να ζήσουν στο τέλος αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα- πρέπει να νικηθούν από το καλό. Έτσι, με αυτόν τον όμορφο τρόπο περνάει η γνώση στο παιδί ώστε στην επόμενη φάση της ωριμότητας του, να αρχίσει να ξεχωρίζει το καλό από το κακό, δηλαδή τις καλές και κακές συμπεριφορές που συναντά απέναντι του.
Στο παραμύθι μας, ο Μάνι Μάνι αν και πειρατής είναι καλός, γιατί ενεργεί σωστά (καλή συμπεριφορά) και μαζί με τη φώκια τη Φωφώ, τον γλαρό τον Ρορό, την δελφίνα την Μελίνα, την γλώσσα την Σοσό, (τους φίλους του/μας), κυνηγά εκείνους τους ψαράδες που ψαρεύουν με δυναμίτη (κακή συμπεριφορά), για να τους πιάσει και να τους τιμωρεί στο Τρανό λιμάνι.
Ένα καινούργιο στοιχείο που συχνά υπάρχει στα σύγχρονα παιδικά παραμύθια είναι η αναφορά σε θέματα οικολογίας κι έχει να κάνει με την καλή συμπεριφορά μας προς το οικοσύστημα. Σήμερα τα παιδιά μαθαίνουν από νωρίς, τι σημαίνει οικολογία, οικολογική ισορροπία και πόσο εύκολα μπορεί να προκληθεί μια τέρατα καταστροφή, όταν μια “κακή συμπεριφορά” την διαταράξει, μολύνοντας ή καταστρέφοντας τον αέρα, το έδαφος, την θάλασσα.
Τέλος, ένα καλό παραμύθι που σέβεται τον εαυτό του, πρέπει να έχει και την καλή του νεράιδα. Δεν πρωταγωνιστεί πάντα, αλλά πάντα υπάρχει. Έτσι η καλή νεράιδα του πειρατή μας -η Ερηνούλα- είχε από νωρίς βάλει στο νερό και φρόντισε να είναι έτοιμη η βρεγμένη σανίδα, για την τιμωρία των ψαράδων με την κακή συμπεριφορά.
ΕΝΑ ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ ΔΙΗΓΗΜΑ
Θα ΄θελες να ΄σουν…επιβάτης στον Τιτανικό;
Συγγραφέας: Ντέιβιντ Στιούαρτ.
Εικονογράφηση: Ντέιβιντ Έιντραμ.
Εκδόσεις Γνώση.
Επιβάτης του Τιτανικού; Ένα ταξίδι που θα προτιμούσες να MHN κάνεις
«Βρισκόμαστε στο 1907. Είσαι ο γενικός διευθυντής μιας ναυτιλιακής εταιρείας. Ο μεγάλος σου αντίπαλος έχει μόλις καθελκύσει ένα τεράστιο και πολύ γρήγορο υπερωκεάνιο μήκους 241 μέτρων. Αποφασίζεις να κανείς κάτι μεγαλεπήβολο…» Καλά όλα αυτά αλλά, πως θα πείσεις ένα παιδί να διαβάσει ένα εικονογραφημένο βιωματικό διήγημα που αναφέρεται σε μια ναυτική τραγωδία; Βάζοντας ίσως στο τίτλο ένα ερωτηματικό και στον υπότιτλο μια άρνηση. Καλή ιδέα!
Το παιδί οδηγούμενο από την έμφυτη περιέργεια, που χαρακτηρίζει αυτή την ηλικία, θα αρπάξει την πρόκληση, θα εισχωρήσει στη μάθηση ώστε να κατάκτηση τη γνώση. Με την βοήθεια και των υπέροχων εικόνων θα “μεταπηδήσει” σε μια άλλη εποχή και θα γοητευτεί από τον κόσμο της θάλασσας, τα πλοία, τους ναυτικούς κι όσους δραστηριοποιούνται γύρω της. Θα είναι παρών στο σχεδιασμό, την κατασκευή και την καθέλκυση του αβύθιστου πλοίου. Θα γνωριστεί με το πλήρωμα και την ιεραρχία του, ταξιδέψει στην πολυτέλεια της α΄ θέσης (ερωτισμός) αλλά και θα “βιώσει” την τραγωδία της βύθισης (επιθετικότητα). Η βύθιση του αβύθιστου και να η γνώση: η απόλυτη υπερβολή κάνει την τραγωδία απόλυτη.
Το παιδί στην συνεχεία θα σαλπάρει για τα επόμενα ταξίδια, τα φανταστικά. Με τη μάθηση και τη γνώση θα έρθει στην επιφάνεια το “εγώ” του. Που είναι υγιές γιατί είναι αυθεντικό.
«-Θα βάλω σχοινιά να ανελκύσω τον Τιτανικό…»,
«-Θα φτιάξω ένα ακόμη μεγαλύτερο πλοίο…»,
«-Ξέρω να το κάνω αβύθιστο…», …θ΄ αρχίσει πιθανόν να σκέφτεται.
ΕΝΑ ΝΑΥΤΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ
Η Διώρυγα του Παναμά και η επέκτασή της.
Συγγραφέας (& γραφικά): Φίλιππος Α. Εμπειρίκος. (2006)
«Κατά την διάρκεια ενός Συνεδρίου σχετικά με τα πλεονεκτήματα του σχεδίου επέκτασης της Διώρυγας του Παναμά, σκέφτηκα να γράψω ένα βιβλίο για τα παιδιά, ώστε να κατανοήσουν καλύτερα πως λειτουργεί η Διώρυγα του Παναμά και πως αυτή επηρεάζει το μέλλον τους. Επίσης να κατανοήσουν ξεκάθαρα πως λειτουργεί η ναυτιλία, η ναυτιλιακή βιομηχανία και το διεθνές ναυτικό εμπόριο».
Αυτή είναι η εισαγωγή στο εν λόγω εγχειρίδιο, που συγχρόνως είναι μια θεματική ναυτική εγκυκλοπαίδεια. Η έκδοσή του (που κυκλοφορεί και στα ελληνικά) ίσως με μια πρώτη μάτια να φαίνεται ότι απευθύνεται στα παιδιά του Παναμά, αλλά δεν είναι έτσι.
Μπορεί να προκαλέσει το ενδιαφέρον περισσοτέρων παιδιών αφού, η διάνοιξή της (1914), η τεχνολογικά ιδιαίτερη κατασκευή και η επέκτασή της, έχει τεράστια σημασία στο παγκόσμιο εμπόριο, στην διακίνηση αγαθών σε όλη τη γη κι είναι στρατηγικός παράγων σε αυτό που ονομάζουμε θαλάσσιες διαδρομές.
Μέσα από τις σελίδες του, δίνεται η δυνατότητα στα παιδιά, να μάθουν για τις σημαντικές διώρυγες που υπάρχουν στην παγκόσμια γεωγραφία αλλά, και πως φτάσαμε από τους αμφορείς που χρησιμοποιούσαν οι Αρχαίοι Έλληνες, στα μεγάλα μπαούλα των Ισπανών θαλασσοπόρων και τώρα, στα τεράστια εμπορευματοκιβώτια (containers).
Ένας πλούτος γνώσεων, μέσα από δραστηριότητες που έχουν να κάνουν με την θάλασσα. Συνδυαστικά για την εικονογράφηση, πολλές ζωγραφιές παιδιών φτιαγμένες με νερομπογιές, κραγιόν ή μαρκαδόρους να αποτυπώνουν πλοία, λιμάνια, το κανάλι και την διώρυγα μέσα από την παιδική ματιά.
Αξίζει εδώ να αναφερθεί ότι όλη αυτή η υπέροχη δουλειά με αποδέκτες τα παιδιά, είναι του κ. Φιλίππου Α. Εμπειρίκου, μέλος παλιάς ελληνικής ναυτικής οικογένειας, που ζει με την οικογένειά του και εργάζεται στον Παναμά. Είναι Ναυπηγός Μηχανολόγος Μηχανικός με σπουδές στα Οικονομικά και Διοίκηση στο ΜΙΤ. Μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής της Διώρυγας του Παναμά και Πρόεδρος της BIMCO.
ΕΝΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ
Θωρηκτό Γ. ΑΒΕΡΩΦ.
Σύμβουλος: Παιδικό Μουσείο.
Εκδοση: Πολεμικό Ναυτικό (2001).
«…έχουμε γη και πατρίδα όταν έχουμε πλοία στη θάλασσα…».
Με αυτή τη σκέψη αποχωρούν τα παιδιά καθώς ολοκληρώνουν την επίσκεψή τους στο θωρακισμένο-καταδρομικό, ευρύτερα γνωστό ως θωρηκτό, “Γ. ΑΒΕΡΩΦ” την δόξα του Πολεμικού Ναυτικού μας. Όλα, κρατούν στα χέρια τους ένα θαυμάσιο εκπαιδευτικό φυλλάδιο που έχει το όνομά τους και την ημερομηνία επίσκεψής τους στο Άλσος Ναυτικής Παράδοσης (μαρίνα Φλοίσβου) στο Π. Φάληρο.
Στις σελίδες του φυλλαδίου εναλλάσσονται εικόνες και πληροφορίες από τη δράση του γενναίου θωρηκτού, τα ταξίδια του, τα κατορθώματά του και την εν γένει προσφορά του στην ναυτική ιστορία της Ελλάδος. Το φυλλάδιο, που έχει την επιμέλεια του Ελληνικού Παιδικού Μουσείου, έρχεται να συμπληρώσει τις γνώσεις των παιδιών μετά τα όσα είδαν κι άκουσαν κατά την επίσκεψη τους πάνω στο πλοίο, όμως λειτουργεί και διαδραστικά γιατί τους κεντρίσει το ενδιαφέρον με μικρές σπαζοκεφαλιές και κουίζ. Τους δίνει χώρο να σχεδιάσουν τα ταξίδια του θωρηκτού Γ. Αβέρωφ από το 1910 έως το 1983, να γνωρίσουν το ημερήσιο πρόγραμμα του ναύτη, να υπολογίσουν και συμπληρώσουν την παραγγελία για τον εφοδιασμό των μαγειρείων. Τα απλά σχέδια τα βοηθούν να κατανοήσουν πως γινόταν η επικοινωνία μέσα στο πλοίο, πως με τα άλλα πλοία ή με την στεριά, ενώ δεν λείπουν τα μαθήματα ναυσιπλοΐας, η χάραξη της πορείας επί χάρτου και το ναυτικό γλωσσάρι.
Το συγκεκριμένο φυλλάδιο για τα παιδιά του δημοτικού, προβάλει ακόμη περισσότερο το ομώνυμο πλωτό μουσείο, που αποτελεί ζωντανό μνημείο και τιμά αυτούς που υπηρετήσαν και θυσιάστηκαν στην διάρκεια της ένδοξης ιστορίας του, αλλά και την έννοια και σημασία της προσφοράς αφού επισημαίνεται ότι η αγορά του θωρηκτού κατέστη δυνατή με την γενναία δωρεά, του σπουδαίου εθνικού ευεργέτη Γεώργιου Αβέρωφ, που κάλυψε το 1/3 της συνολικής αξίας του πλοίου. Αυτό, το στοιχείο της προσφοράς, αποκτά στις μέρες μας ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
ΕΝΑ ΗΡΩΙΚΟ ΙΣΤΟΡΗΜΑ
Λίμπερτυ. Το πλοίο της ελευθερίας.
Συγγραφείς: Μελίνα Ηλιοπούλου-Μαρία Γιασσά.
Εικονογράφηση: Έλενα Τσαπρούνη.
Εκδόσεις Παπαδόπουλος (2025).
«Ο μικρός Γιάννης περνά τις καλοκαιρινές του διακοπές σ’ ένα νησί του Αιγαίου, με τον ήλιο να πυρώνει τη θάλασσα και τον άνεμο να φυσά όνειρα. Φτιάχνει χάρτινα καραβάκια, που τον κάνουν να αισθάνεται καπετάνιος και εξερευνητής, έτοιμος να ανακαλύψει άγνωστους κόσμους».
Ετούτο το ιστόρημα (Ιστόρημα= Διήγημα με απουσία μυθοπλασίας), ταξιδεύει μέσα στον χρόνο και τη φαντασία και φέρνει την Ιστορία κοντά στα παιδιά, ζωντανεύοντας το παρελθόν μέσα από τη ματιά του μέλλοντος. Εδώ παππούς Βασίλης, δίνει στα καραβάκια του εγγονού, όνομα και ταυτότητα, αναδεικνύοντας το ιστορικό αποτύπωμα των πλοίων Λίμπερτυ, που σημάδεψαν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στην συνέχεια, συνέβαλαν καθοριστικά στην άνθιση της ελληνικής ναυτιλίας. Εδώ ξεδιπλώνονται ιστορίες για μακρινές θάλασσες, ναυπηγεία και μυστικά της θάλασσας, το παρόν μπλέκεται με το παρελθόν και η Ιστορία αποκτά φωνή που θα φέρει το παιδί-αναγνώστη σε επαφή με τη ναυτική ιστορία της Ελλάδας, μέσα από τη γνωριμία με τα θρυλικά πλοία Λίμπερτυ.
Πλοία που κατασκευάστηκαν στην Αμερική με την διαδικασία της συναρμολόγησης και με εντυπωσιακά γρήγορους ρυθμούς, λόγω της επιτακτικής ανάγκης του πολέμου, σαν ένα γιγάντιο παζλ, καθώς διαφορετικά εργοστάσια παρήγαγαν τα επιμέρους κομμάτια.
Έτσι τα χάρτινα καραβάκια του μικρού Γιάννη δεν είναι μια απλή κόλλα χαρτί που διπλώθηκε δέκα φορές, αλλά ένα χάρτινο καράβι με ιστορία, που κουβάλησε δεκάδες ζωές.
Κι εδώ τα στοιχεία επιθετικότητα κι ερωτισμός είναι εμφανή και μάλιστα με την διαδικασία της μεταμόρφωσης. Η επιθετικότητα που συμβολίζει ένα πολεμικό πλοίο, που βοηθάει να νικηθεί το κακό και ο ερωτισμός, όταν το ίδιο πλοίο αλλάζει ρόλο και μεταμορφώνεται σε φορέας αγαθών, γνώσης, ονείρων, προσδοκιών. Αλλά και ευημερίας, ευμάρειας, προκοπής.
Τώρα· ένα Λίμπερτυ στέκει στον Πειραιά, έτοιμο να αφηγηθεί τις δικές του ιστορίες. Κι αφού η γνώση και η Ιστορία μεταφέρονται βιωματικά και τρυφερά στον μικρό αναγνώστη, μπορεί με την σειρά του να θελήσει να το επισκεφτεί, να το γνωρίσει από κοντά, και να το όφελος: είναι σχεδόν βέβαιο ότι ένα ακόμη η παιδί θα το κερδίσει η θάλασσα.
Επίλογος…
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου (2 Απριλίου) και με την βοήθεια πέντε διαφορετικών εργαλείων μάθησης την παιδιών μας, δηλαδή ένα παραμύθι, ένα διήγημα, ένα εγχειρίδιο, ένα φυλλάδιο και ένα ιστόρημα, ανοιχθήκαμε στους ατέλειωτους ορίζοντες της γνώσης, που είναι τεράστιο κομμάτι της ζωής. Και πάντα με κοινό παρονομαστή την θάλασσα, σαν πηγή γνώσης κι έμπνευσης όλων.
Των παιδιών και των μεγάλων.
