Γράφει ο Σπύρος Θεοδωράκης
Η 15η Αυγούστου είναι χαραγμένη βαθιά στην θρησκευτική και ιστορική μνήμη του λαού μας. Από θρησκευτικής πλευράς γιορτάζεται η Κοίμηση της Θεοτόκου, μια από τις σημαντικότερες στιγμές της Χριστιανοσύνης, μια από τις μεγαλύτερες γιορτές της Ορθοδοξίας και τιμάται σε όλο τον ελλαδικό χώρο με μεγαλοπρέπεια, λαμπρότητα και ευλάβεια. Το μέγα προσκύνημα κάθε χρόνο γίνεται στην Τήνο, στον μεγαλοπρεπή Ι. Ν. Ευαγγελίστριας, η ανέγερση του οποίου αποτελεί το πρώτο μεγάλο αρχιτεκτονικό έργο με την σύσταση του Ελληνικού Κράτους. Και εδώ έρχεται να «κουμπώσει» η ιστορική μνήμη καθώς, τον δεκαπενταύγουστο του 1940 στην Τήνο, συνέβη ο τορπιλισμός του εύδρομου “Έλλη”, που βρισκόταν εκεί προκειμένου να συμμετάσχει στους εορτασμούς. Λίγη ώρα πριν από τη λιτανεία της Εικόνας της Μεγαλόχαρης κι ενώ στην παραλία υπήρχε πολύς κόσμος, στις 8:25 το πρωί, υποβρύχιο έπληξε με τορπίλη το ελληνικό πολεμικό πλοίο στο μηχανοστάσιο και τις δεξαμενές πετρελαίου. Μία ώρα αργότερα, το “Έλλη” βυθίστηκε, παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειες του πληρώματος.
Το γεγονός συντάραξε όπως ήταν αναμενόμενο το πανελλήνιο. Από την πρώτη στιγμή η ελληνική κοινή γνώμη δεν είχε καμία αμφιβολία για την εθνικότητα του υποβρυχίου. Οι υποψίες, που αργότερα επιβεβαιώθηκαν, στραφήκαν προς την φασιστική Ιταλία, η οποία εκείνη την περίοδο είχε επιλέξει την στρατηγική της όξυνσης, συντηρώντας τη φημολογία περί παραβίασης της ουδετερότητας της Χώρας μας, προς όφελος της Βρετανίας.
Όμως λίγοι γνωρίζουν ότι την ίδια μέρα και από τον συνήθη ύποπτο (Ιταλία), παραλίγο να έχουμε μία ακόμη ναυτική τραγωδία…..
Στο Ρέθυμνο η συνέχεια…
Στα βόρεια παράλια της Κρήτης, μπροστά στο απέραντο Κρητικό πέλαγος, τριάντα οχτώ χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο προς το Ηράκλειο, στον όρμο Μπαλή, βρίσκεται ένα από τα σημαντικά προσκυνήματα της Κρήτης, η Παναγία η Χαρακιανή (Παναγιά του Χάρακα). Η ιστορία λέει ότι ανήκε, με ακόμα δύο μοναστηριακούς τόπους, στη μεγάλη οικογένεια των Καλλέργων, το οικόσημο της οποίας σώζεται στη δυτική όψη του ναού.
Να σημειωθεί εδώ, πως η Παναγιά του Χάρακα, [χάρακας: (κρητική διάλεκτος) μεγάλος βράχος, συνήθως με κοφτερά βράχια] εκείνα τα χρόνια δεν βρισκόταν πάνω στον Βόρειο Οδικό Άξονα (Ε75) και οι χωρικοί, προσκυνητές και πιστοί, έπρεπε να περπατήσουν ώρες για να φτάσουν στο μικρό ναό για τον εορτασμό της Παναγίας. Συνήθως πήγαιναν από τις προηγούμενες μέρες και κατασκήνωναν στην γύρω περιοχή.
Δεκαπενταύγουστος του 1940. Το πρωί έγινε η Δοξολογία και στην συνέχεια ξεκίνησαν οι προετοιμασίες για το μεγάλο πανηγύρι της “Παναγιάς του Χάρακα” που σύμφωνα με το έθιμο κρατούσε μέχρι αργά.
Στις 6:00 το απόγευμα κι ενώ το γλέντι συνεχιζόταν, δυο μοναχοί διάβηκαν το κατώφλι του ναού κάνοντας τον σταυρό τους και ετοιμάστηκαν να ψάλουν τον εσπερινό.
Όμως λίγα λεπτά αργότερα ακούστηκαν επαναλαμβανόμενοι εκκωφαντικοί θόρυβοι. Ο τόπος έμοιαζε να τρέμει. Όλοι γυρίσαν έντρομοι προς την μεριά της θάλασσας. Αυτό που αντίκρισαν από ψηλά τους έκανε να παγώσουν. Είδαν την θάλασσα αφρισμένη, ένα ατμόπλοιο να κάνει ελιγμούς και δύο αεροπλάνα να απομακρύνονται. Η απορία και τα ερωτηματικά που τους γεννηθήκαν θα έμεναν αναπάντητα προς ώρας, καθώς το πλοίο συνέχιζε το ταξίδι του με κατεύθυνση προς το Ηράκλειο.
Η δεύτερη επίθεση…
Τα άσχημα μαντάτα θα έφταναν την επόμενη μέρα. Το ατμόπλοιο που βρισκόταν ανοικτά του όρμου Μπαλή, σε απόσταση 2 ν.μ. από την ακτή και που την προηγουμένη είχε δεχτεί αεροπορική επίθεση από δυο ιταλικά -όπως διαπιστώθηκε- βομβαρδιστικά, ήταν το επιβατηγό “Φρίντων” και εκτελούσε την γραμμή Πειραιάς-Χανιά-Ηράκλειο-Πειραιάς. Χάρις στην ψυχραιμία του πλοιάρχου του Γιώργου Βέη (βετεράνου του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου), ο οποίος έκανε τους κατάλληλους ελιγμούς, το πλοίο σώθηκε. Το σήμα κινδύνου που εξέπεμψε, το «έπιασε» το αντιτορπιλικό “Ψαρά” που έσπευσε ολοταχώς προς βοήθεια αλλά και το βρετανικό αντιτορπιλικό “Greyhount” Η05 που έπλεε στο Αιγαίο και το οποίο αμέσως έστειλε σήμα στο Βρετανικό Ναυαρχείο. Το σήμα αυτό, έχει καταγράφει στα βρετανικά αρχεία με ώρα: 16:23 ώρα Γκρήνουιτς. (18:23 ώρα Ελλάδος).
Όπως ήταν αναμενόμενο, το γεγονός, ο βομβαρδισμός δηλαδή του πλοίου έξω από το Μπαλή, πέρασε στα «ψιλά» των εφημερίδων. Ασφαλώς η κοινή γνώμη είχε συγκλονιστεί από τον τορπιλισμό του “Έλλη”. Αλλά είναι πολύ εύκολο να αντιληφθεί κάποιος ότι αν οι ιταλικές βόμβες έβρισκαν στόχο τους και κτυπούσαν “Φρίντων” θα μιλούσαμε για μια τεραστία τραγωδία με δεκάδες νεκρούς και πνιγμένους.
Αξίζει να σημειωθεί εδώ, ότι για το αίσιο τέλος αυτού του σοβαρού περιστατικού, είχε εκφραστεί επίσημα, προς τον πλοίαρχο Βέη, η ευαρέσκεια του Αμβρόσιου Τζίφου τότε Υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας.
Δύο μέρες μετά, στις 17/8, στην σαββατιάτικη έκδοση της εφημερίδας ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ (φ. 2826) και σε τηλεγραφήματα-ανταποκρίσεις από διάφορες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες διαβάζουμε:
“Οι Τάϊμς της Νέας Υόρκης εἰς ἄρθρον «Νέφη ὑπεράνω τῆς Ἑλλάδος» σχολιάζουν δυσμενέστατα διὰ τὴν Ἰταλίαν τόν τορπιλλισμὸν τῆς Ἕλλης” καὶ τὸν βομβαρδισμόν τοῦ “Φρίντων”, πράξεις τὰς ὁποίας χαρακτηρίζουν ὡς ἀξιοθρήνητον κατάντημα Κράτους τὸ ὁποῖον ἡγεῖτο τοῦ Καθολικισμοῦ. Τὸ “Νταίηλυ Μαίηλ” λέγει ὅτι αἱ πράξεις αὐταὶ ἀποδεικνύουν ποία τύχη ἀναμένει τὰ μικρὰ Κράτη ἐὰν τυχὸν καταστῇ κυρίαρχος τῆς Μεσογείου ἡ Ἰταλία…”
Μια ανάγλυφη εικόνα για το τι επικράτησε στο “Φρίντων” κατά τον βομβαρδισμό του, μας δίνει ο Ιάκωβος Βαγιάκης, στο άρθρο του: «Η αεροπορική επίθεση στο ακτοπλοϊκό Φρίντων» που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό “Περίπλους” (τευχ.73 – 10/2010). Ο συντάκτης, είχε ταξιδέψει με την οικογένειά του από τα Χανιά για Πειραιά στο αμέσως επόμενο ταξίδι του “Φρίντων” κι όπως θυμάται:
«Επιβιβαστήκαμε και μέχρι να αναχωρήσουμε και να ταχτοποιηθούμε πήγαμε στο σαλόνι. Εκεί είδαμε ότι όλα τα κρύσταλλα της τζαμαρίας του σαλονιού ήταν ραγισμένα. Ρωτήσαμε ένα καμαρότο το γιατί και πήραμε την απάντηση: “μα καλά δεν ακούσατε τι συνέβη στο προηγούμενό μας ταξίδι;” και στην απορία μας συμπλήρωσε, “οι βόμβες έπεφταν γύρω μας σαν βροχή και τα αέρια των εκρήξεων έκαναν αυτές τις ζημιές”».
Η ιστορία του «Φρίντων»
Το “Φρίντων” της «Ατμοπλοΐας Ιγγλέση» υπήρξε ένα από τα ομορφότερα ακτοπλοϊκά πλοία του μεσοπολέμου. Είχε ναυπηγηθεί 1903 ως «Kilkenny» σε ναυπηγεία της Γλασκόβης και αρχικά ταξίδεψε στη γραμμή Λίβερπουλ-Δουβλίνου. Ήταν ένα μονοπρόπελο ατμόπλοιο με ολική χωρητικότητα 1.419 κόρους, μήκος 82,3 μ, πλάτος 11 μ. και ανέπτυσσε ταχύτητα 14 κόμβων. Το 1917 δρομολογήθηκε στη γραμμή Χάργουιτς-Ρόττερνταμ και το 1919 μετονομάστηκε σε «Frinton» [από το όνομα μιας μικρής αγγλικής παραλιακής πόλης].
Το 1917 δρομολογήθηκε στη γραμμή Χάργουιτς-Ρόττερνταμ και το 1919 μετονομάστηκε σε «Frinton» [από το όνομα μιας μικρής αγγλικής παραλιακής πόλης]. Το 1927 αγοράστηκε από την Μαρουδιώ Ιω. Ιγγλέση αντί του ποσού των 15.000 λιρών Αγγλίας, στάλθηκε στην Αμβέρσα για επισκευές και τον Φεβρουάριο του 1928 κατέπλευσε στον Πειραιά. Ύψωσε ελληνική σημαία, διατήρησε το όνομά του και νηολογήθηκε με αύξ. αριθ. 585.
Ξεκίνησε τα ταξίδια στις γραμμές από Πειραιά προς Σύρο-Τήνο-Μύκονο-Αρμενιστή-Εύδηλο-Σάμο και από Πειραιά προς Πάτρα-Σάμη-Κέρκυρα-Αγ. Σαράντα-Μπρίντιζι αλλά και προς την Κρήτη. Όταν συστάθηκε η Α.Ε. «Ατμοπλοΐα Σάμου Υιών Δ. Ιγγλέση» περιήλθε στην κυριότητά της και το 1935 μετανηολογήθηκε στη Σάμο με αριθ. 8 στο εκεί νηολόγιο.
Στο μεσοπόλεμο.
Το “Φρίντων” μεσουράνησε την περίοδο του μεσοπολέμου, η οποία υπήρξε μια ταραγμένη περίοδος και για την Ελλάδα καθώς, ήρθε αντιμέτωπη με πολλές κρίσεις, αλλαγές στο δημογραφικό, οικονομικές και θεσμικές μεταβολές, συνεχείς εναλλαγές στην εξουσία αφενός και αφετέρου κοινωνικές αλλαγές και έντονες διεκδικήσεις των εργατών στα αστικά κέντρα και των αγροτών στην ύπαιθρο.
Με πρωταγωνιστή το ατμόπλοιο “Φρίντων”, μπορούμε να αφουγκραστούμε, να πάρουμε μια ιδέα για την περίοδο εκείνη, μέσα από τον Τύπο της εποχής:
Τον Ιούλιο του 1928 η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ναυτικών Εργατικών Σωματείων ζητά με υπόμνημα από την κυβέρνηση αυξήσεις μισθών και καθορισμό ωραρίου. Οι εφοπλιστές αρνούνται κάθε συζήτηση.
Οὕτω χθὲς τὸ ἀπογευμα τὰ πληρώματα τῶν ἑτοίμων πρὸς ἀναχώρησιν ἀτμοπλοίων “Φρίντων” καὶ “Πόπη”, μὴ λαβόντα την ζητηθεῖσαν παρ΄ αὐτῶν αὔξησιν τοῦ μισθοῦ των, ἐγκατέλειψαν τὰ πλοῖα, κηρύξαντα ἀπεργίαν……
Ἡ διεύθυνσις τοῦ “Οἴκου τοῦ Ναύτου” καὶ ἡ Διοίκησις τοῦ Λιμεναρχείου Πειραιῶς, συνεννοηθεῖσαι μετὰ τῶν ἐφοπλιστῶν, ἐκάλεσαν πρὸς ἀνάληψιν ἐργασίας καὶ ἀντικατάσασιν τῶν ἀπεργῶν, ἄεργους ναυτεργάτας οἱ ὁποῖοι ὅμως ἠρνήθησαν νὰ ἀναλάβωσιν ἐργασίαν, ἑνωθέντες μετὰ τῶν ἀπεργῶν…….
Αἵ κρατικαὶ ἀρχαὶ μὲ ἐπί κεφαλῆς τὴν Διεύθυνσιν τοῦ «Οἴκου τοῦ Ναύτου» καὶ τὸ Κεντρικὸν Λιμεναρχεῖον ἤρχισαν κατάσχουσι τὰ βιβλιάρια τροφῆς τῶν ἀέργων ναυτεργατῶν οἵτινες ἠρνοῦντο νὰ γίνουν ἀπεργοσπάσται. Δύναμις ἔξ ἄλλου ἀνδρῶν τοῦ Λιμεναρχείου συλλαβοῦσα τοὺς ἄνδρας τοῦ πληρώματος τοῦ ἀτμοπλοίου “Φρίντων” ἔδεσεν τούτους καὶ σιδηροδεσμίους τοὺς ἐπεβίβασεν καὶ πάλιν τοῦ ἀτμοπλοίου πιέζουσα τούτους νὰ ἐργασθῶσι διὰ τῆς βίας. Παρὰ ταῦτα ὅμως οἱ ναυτεργάται ἀποφασιστικῶς καὶ ἐνεργῶς ἠρνήθησαν νὰ ὑπακούσωσι εἰς τὴν βίαν καὶ δὲν ἀνέλαβον ἐργασίαν……
Ἔυθυς ὡς ἐξεδήλωθη ἡ πρὸς ἀπεργίαν αὐθόρμητος κίνησις τῶν ναυτεργατῶν, ἡ Ἐφοπλιστικὴ Ἕνωσις Πειραιῶς συνῆλθεν εἰς μακρὰν συνεδρίασιν διαρκέσασαν μέχρι τῆς 7ης ἑσπερινῆς. Μετὰ τὴν λῆξιν της συνεδρίασιν κηρύσσουν Λόκ-Ἄουτ μὴ δεχόμενοι τὰ αἰτήματα τῶν ναυτεργατῶν. Πράγματι δὲ τὰ πρὸς ἀναχώρησιν πλοῖα “Φρίντων”, “Ἀδριατικός”, “Κάρυστος” καὶ ἄλλα, ὑπέστειλαν τὰ σήματα ἄναχωρήσεώς των…….. (Ριζοσπάστης 3/7/1928).
Περίπου 20 μέρες αργότερα, ενώ απορρίπτονται τα ναυτεργατικά αιτήματα, εν μέσω αντιπαραθέσεων απεργών και ναυτεργατών….
«Ὁμὰς ἀπεργῶν προέβη χθὲς εἰς ζωηρᾶς ἀποδοκιμασίας καὶ γιουχαισμοὺς κατὰ τῶν ἀπεργοσπαστὼν τοῦ ἀτμοπλοίου “Φρίντων” καὶ τινῶν ἄλλων…»
Μερικά χρόνια αργότερα διαβάζουμε άρθρο με τίτλο: «Οἱ ναυτεργάτες ὑπερασπίζουν τοὺς συναδέλφους τους»: Στὸ καράβι “Φρίντων” ὁ πλοίαρχος δὲν ἤθελε νὰ πάρει τον παραμάγειρα, γιατί εἶχε προηγούμενα μὲ τὸ λοστρόμο, ἀλλὰ κάτω ἀπὸ τὴν πίεση τοῦ ὑπόλοιπου πληρώματος ἀναγκάστηκε νὰ τὸν πάρει…. (Ριζοσπάστης 24/5/1934)
Είναι επίσης η περίοδος που στα ατμόπλοια αλλάζονται οι ανθρακολέβητες με πετρελαιολέβητες με άμεση συνέπεια την αλλαγή της σύνθεσης των πληρωμάτων και την απόλυση των θερμαστών.
Κατέβηκε προχθὲς σὲ ἀπεργία τὸ πλήρωμα τοῦ ἀτμόπλοιου “Φρίντων”, γιατί ὁ ἐφοπλιστὴς Ἰγγλέσης θέλησε νὰ ἀπολύσει 3 θερμαστὲς στηριζόμενος σὲ μιὰ διαταγὴ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν σχετικὰ μὲ τὴν σύνθεση τῶν πληρωμάτων τῶν πετρελαιοκινήτων ἀτμοπλοίων. Ὁ ἐφοπλιστὴς ὑποχώρησε πρὸς στιγμὴ κι΄ ἢ ἀπεργία λύθηκε. Τὸ ζήτημα τῆς σύνθεσης τῶν πληρωμάτων τῶν πετρελαιοκινήτων πλοίων θὰ κανονισθεῖ σύντομα ἀπὸ μιὰ ἐπιτροπή, ποὺ ἔχει ἤδη συσταθεῖ….. (Ριζοσπάστης 17/5/1936).
Το κοινό τέλος…
Δύο μήνες μετά την περιπέτεια του “Φρίντων”, έξω από το Μπαλή στο Ρέθυμνο όπου κινδύνεψε να βυθιστεί, η Κυβέρνηση, στις 16 Οκτώβριου προχώρησε σε επίταξή του, το μετέτρεψε σε οπλιταγωγό και το εξόπλισε με αντιαεροπορικά πυροβόλα για την άμυνά του. Ξεκίνησε να εκτελεί στρατιωτικές μεταφορές κυρίως μεταξύ Σούδας, Ηρακλείου, Πειραιά και Μυτιλήνης.
Την 22α Μαρτίου 1941 το Α/Τ “Βασίλισσα Όλγα” απέπλευσε από τον Πειραιά συνοδεύοντας το “Φρίντων”, που μετέφερε 600 τραυματίες στην Κρήτη για αποθεραπεία. Μετά την αποστολή τους και χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα, τα πλοία επέστρεψαν την επόμενη μέρα στον Πειραιά.
Ενδεχομένως αυτή να ήταν και η τελευταία του αποστολή. Με την προέλαση των γερμανικών στρατευμάτων το “Φρίντων” μαζί και με άλλα πλοία βρέθηκε –ίσως και λόγω σχετικής ολιγωρίας- εγκλωβισμένο στον κόλπο της Ελευσίνας καθώς οι Γερμανοί είχαν προλάβει να ποντίσουν μαγνητικές νάρκες. Κάποια πλοία κατόρθωσαν να διαφύγουν όμως, το “Φρίντων” παρέμεινε στην περιοχή αναμένοντας διαταγές, με αποτέλεσμα στις 22 Απριλίου 1941 να πληγεί από γερμανικά αεροσκάφη και να παρουσιάσει εισροή υδάτων. Τότε ο πλοίαρχός του Γ. Βέης προκειμένου να αποφύγει τη βύθιση του πλοίου κατάφερε να το προσαράξει στην ακτή της Νέας Περάμου. Όμως κι εκεί δέχτηκε επίθεση από γερμανικά αεροσκάφη με αποτέλεσμα να πληγούν το μηχανοστάσιο και το λεβητοστάσιο και στην συνεχεία να ξεσπάσει φωτιά που το κατέστρεψε ολοκληρωτικά. Δεκατρία μέλη του πληρώματος τραυματίστηκαν και αποβιβάστηκαν στην Φανερωμένη της Σαλαμίνας, ενώ ο θερμαστής Γιώργος Τζίτζης κατέληξε.
Όταν μεταπολεμικά επιθεωρήθηκε το “Φρίντων” βρέθηκε να έχει ένα ρήγμα 4×3 μέτρων στη δεξιά πλευρά και ένα ρήγμα 12×1 μέτρων στην αριστερή καθώς και κατεστραμμένες μηχανές. Ελπίδες επισκευής του πλοίου δεν υπήρχαν κι έτσι περιήλθε στη δικαιοδοσία του Οργανισμού Ανελκύσεως Ναυαγίων. Το 1948 το ναυάγιο του “Φρίντων” εκποιήθηκε αντί 50 εκατ. δραχμών προς ανέλκυση και διάλυση.
Τέλος αξίζει να αναφερθεί ότι, η επίθεση που δέχθηκαν στις 15 Αυγούστου 1940, το ηρωικό καταδρομικό “Έλλη” και το υπέροχο επιβατηγό “Φρίντων” δεν είναι το μόνο που τα «συνδέει».
Τότε που το καθένα υπηρετούσε τον δικό του διαφορετικό ρόλο, τα δυο πλοία, συναντήθηκαν μία φορά στο ίδιο λιμάνι. Έχουν απαθανατιστεί στη Κέρκυρα, σε μια προπολεμική φωτογραφία.
Πηγές:
-Βαγιάκης, Ι. (2010). Η αεροπορική επίθεση στο ακτοπλοϊκό «Φρίντων». Περίπλους. (τ. 73) σελ. 34-35.
-Ζούμπος, Γ. (2016). Αναχωρήσεις Ατμοπλοίων: «Φρίντων» δια Πάτρας, Κέρκυραν, Αγίους Σαράντα, Πρίντεζι. Ανακτήθηκε Ιούνιος 25, 2017, από http://www.corfuhistory.eu
-Μπιλάλης, Α. (2017). Το τέλος του Φρίντων της οικογένειας Ιγγλέση. Εφοπλιστής. (τ. 291) σελ. 134-137
