Γράφει ο Ηρακλής Καλογεράκης
Τα Ψαρά, ένα μικρό νησί στο Κεντρικό Αιγαίο, είχε γύρω στο 1824 πληθυσμό περίπου 24.000 ανθρώπων, εκ των οποίων οι δέκα χιλιάδες ήταν πρόσφυγες που πήγαν από τις απέναντι Μικρασιατικές ακτές και τη Χίο, επειδή οι Τούρκοι έσφαζαν τον Ελληνικό πληθυσμό των περιοχών που σήκωναν κεφάλι όπως στο Αϊβαλί, τις Αρχαίες Κυδωνίες και στα Μοσχονήσια.
Τα Ψαρά, ήταν η τρίτη ναυτική δύναμη στο Αιγαίο με γερά φορτηγά καράβια και έμπειρους ναυτικούς.
Οι Ψαριανοί, από νωρίς είχαν εξοπλίσει τα καράβια τους με κανόνια, τα μετέτρεψαν δηλαδή σε πολεμικά, για άμυνα από τους πειρατές αλλά και για πειρατεία. Τα πλοία αυτά, αμέσως με την έναρξη της επανάστασης του 21, διατέθηκαν για την απελευθέρωση της Ελλάδας. Ο στόλος των επαναστατημένων Ελλήνων, ο «τρινήσιος στόλος», είχε 27 υδραίικα, 20 σπετσιώτικα και 16 ψαριανά μεγάλα εξοπλισμένα πλοία και πολλά μικρότερα.
Τα πλοία αυτά πριν την Επανάσταση ασχολούνταν με το εμπόριο, το λαθρεμπόριο και την πειρατεία. Όταν ασχολούνταν με το εμπόριο οι ναύτες ή σύντροφοι ή συντροφοναύτες, είχαν συμμετοχή στα κέρδη του κάθε ταξιδιού (μερτικό) ενώ σε λίγες μόνο περιπτώσεις, ταξίδευαν με μηνιαίο μισθό (μηνιάτικο). Όταν συμμετείχαν σε πειρατεία, οι ναύτες πληρώνονταν από το μερίδιο τους στα λάφυρα. Οι ναύτες λοιπόν τότε είχαν λόγο στις κινήσεις, αλλά και στις δραστηριότητες του πλοίου και αυτό στη συνέχεια ήταν και απογοητευτικό και καταστροφικό.
Η πειρατεία, οι πειρατές και οι κουρσάροι
Στα μέσα του 18ου αιώνα, οι Αλγερινοί και οι Τυνήσιοι πειρατές λεηλατούσαν τα εμπορικά πλοία στην Ανατολική Μεσόγειο και τις παραθαλάσσιες πόλεις στα νησιά και στα παράλια της Μεσογείου.
Η «Πύλη» το 1788, για να αντιμετωπίσει την κατάσταση αυτή, επέτρεψε στους Έλληνες ναυτικούς, που έκαναν τις μεταφορές, να εξοπλίσουν τα πλοία τους, προκειμένου να μπορούν να αποκρούσουν τις πειρατικές επιδρομές και να προστατεύσουν τα εμπορεύματα που μετέφεραν και τα πλοία τους.
Όμως, η απόφαση αυτή, έδωσε ώθηση στην ανάπτυξη της ναυτιλίας και στην ευημερία περιοχών που οι κάτοικοί τους είχαν ως κύρια ασχολία τη ναυτιλία (Ύδρα, Σπέτσες, Ψαρά, Πόρος, Κάσος, Γαλαξίδι Τρίκερι). Επιπλέον, τα εξοπλισμένα εμπορικά πλοία συνέδραμαν τα μέγιστα στην αποτίναξη του τουρκικού ζυγού την περίοδο της επανάστασης του 1821 αφού χωρίς τα πλοία στις θάλασσες μας, η επανάσταση δεν θα είχε επιτύχει.
Αρχές του 19ου αιώνα, η πειρατεία ανθούσε στις περιοχές της Μεσογείου, εκεί που οι θαλάσσιες γραμμές επικοινωνιών περνούσαν από στενά περάσματα. Κυριότερες βάσεις των πειρατών ήταν στη Τήνο, Μύκονο, Άνδρο, στις Σποράδες και στη Γραμβούσα. Κατά την εκτίμηση του Γάλλου ναυάρχου Ανρί ντε Ρινύ, γνωστού στην Ελλάδα ως Δεριγνύ, η έκταση των ζημιών στην ουδέτερη ναυτιλία από την πειρατεία στις Ελληνικές θάλασσες κατά την περίοδο 1821 – 1826, έφθανε για την Αυστρία τα 4.000.000 φράγκα, για την Βρετανία τα 900.000 φράγκα και για τη Γαλλία τα 300.000 φράγκα. Οι σχετικά μικρές ζημιές της Γαλλικής ναυτιλίας οφειλόταν κυρίως στην παρουσία της Γαλλικής ναυτικής μοίρας της Σμύρνης. Ιδιαίτερα για το Αιγαίο πέλαγος όπως ανέφερε:
“είναι αδύνατον στο Αιγαίο να πλεύσει σκάφος έστω και 10 λεύγες χωρίς να προσβληθεί από πειρατές. Σε καμιά άλλη θάλασσα δεν έχει εμφανισθεί τέτοια θρασεία πειρατεία της οποίας οι δράστες να μένουν ατιμώρητοι αλλά και προστατευόμενοι.” Και πρόσθετε ότι “ένας Υδραίος ληστεύει Ποριώτη, ποτέ όμως συμπατριώτη του και δεν παραλείπει να ανάψει καντήλι στην εικόνα της Παναγίας για την επιτυχία της επόμενης ληστείας του”.
Η Κυβέρνηση μας για να βοηθηθεί ο αγώνας, έδιδε σε πολεμικά καράβια, ιδίως σε μύστικα, καταδρομικά διπλώματα για να παρακολουθούν και να συλλαμβάνουν κάθε τούρκικο ή με Ευρωπαϊκή σημαία, πλοίο που πήγαινε να εφοδιάσει τον εχθρό ή να διασπάσει αποκλεισμούς. Το πλοίο με το φορτίο του έπρεπε να οδηγηθεί στην έδρα της κυβέρνησης και ο πλοίαρχος να δικαστεί από το «θαλάσσιο δικαστήριο». Αν το φορτίο κρινόταν «νόμιμη λεία», τότε δημευόταν και το καταδρομικό πλοίο έπαιρνε ένα ποσοστό. Η υπόλοιπη «λεία» αποθηκευόταν από την κυβέρνηση σε αποθήκες, την πουλούσαν σε δημοπρασία και τα έσοδα πήγαιναν στο δημόσιο ταμείο.
Στις 30 Μαρτίου 1821, λίγο μετά την κήρυξη της επανάστασης, οι αντιπρόσωποι των ναυτικών δυνάμεων από την Ύδρα, Σπέτσες και Ψαρά, εξέδωσαν μια διάταξη με την οποία καθοριζόταν η διανομή «των λειών» και επίσης θεσπιζόταν κυρώσεις κατά των πειρατών.
Να διευκρινίσουμε πως ο «πειρατής» (Pirate) δρα ιδιωτικά για ίδιον όφελος, ενώ ο καταδρομέας ή ο «κουρσάρος» (Corsair), δρα κάτω από την υποτυπώδη προστασία και για λογαριασμό κάποιας κρατικής οντότητας, της οποίας τη σημαία φέρει και δρα μόνο εναντίων των εχθρικών της πλοίων. Η καταδρομή αυτή (το κούρσεμα) ήταν στην ουσία, μια πολεμική πράξη που απέβλεπε στον έλεγχο των πλοίων που εκτελούσαν μεταφορές των εμπολέμων για τον έλεγχο του φορτίου, που σε περίπτωση που ήταν αντίθετο με τα συμφέροντα του κράτους του επιδρομέα, κατασχόταν. (περιελάβανε επίθεση σε εχθρικές βάσεις και πλοία, νηοψία, αρπαγή φορτίων κ.α. ). Αντίθετα, η πειρατεία γινόταν χωρίς κυβερνητική έγκριση και γινόταν μόνο για ληστεία.
Στις 19 Απριλίου 1821, οι Υδραίοι με προκήρυξη τους τόνιζαν το σεβασμό στην ουδέτερη σημαία και έδιδαν οδηγίες για την εκτέλεση των νηοψιών. Πιο συγκεκριμένα, έγραψαν ότι όλοι έπρεπε να σέβονται τα πλοία με ουδέτερη σημαία, έστω και αν αντιπροσώπευαν εχθρικά συμφέροντα και προέτρεπε να τα εμποδίσουν μόνο αν μετέφεραν στρατεύματα ή πολεμοφόδια, αλλά και τότε, έπρεπε να παίρνουν τα πολεμοφόδια που μετέφεραν καταβάλλοντας την αξία τους και μετά να τα οδηγούν άθιχτα, μαζί με τα εχθρικά στρατεύματα στα λιμάνια από όπου είχαν ξεκινήσει.
Επίσης, στις 23 Απριλίου του 1821, στη πρώτη «προκήρυξη του ελληνικού στόλου» αναφέρεται ρητά ότι «στόχος των Ελλήνων είναι οι Οθωμανοί και όχι οι άλλες δυνάμεις, που είναι σεβαστές και τιμώμενες και ότι, όποιος πειράξει αδίκως και ληστρικώς, ελληνικό πλοίο ή άντρα χριστιανό άλλης ή ουδέτερης δύναμης, θα κρίνεται εχθρός του γένους και θα καταστρέφεται». Ο Δημήτριος Υψηλάντης τον Ιούλιο του 1821, σε εγκύκλιο που εξέδωσε μεταξύ των άλλων καθόρισε και τις πρώτες διατάξεις περί καταδρομής. Σ΄ αυτήν έλεγε «όποιος θέλει να αρματώσει και να εκβή εις κούρσος, πρέπει να πάρει από τους εφόρους του τόπου του αποδεικτικόν της τιμιότητος και αξιότητός του και με το αποδεικτικόν τούτο, να έρχεται εις μίαν των τριών νήσων, Ύδρα, Σπέτζιες και Ψαρά προκειμένου να πάρει την άδεια». Στη συνέχεια καθόριζε τις συνέπειες για κείνους που δεν εφάρμοζαν σωστά την εγκύκλιο και ρύθμιζε τα της διανομής της λείας.
Τέλος, στο πρώτο Ελληνικό Σύνταγμα που υιοθέτησε η Πρώτη Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου την 1 Ιανουαρίου 1822, υπήρχε μια παράγραφος με θέμα «Θαλάσσιον Κριτήριον», που αναφερόταν στη διανομή των λειών και στη τιμωρία των πειρατών από ειδικό 5μελές δικαστήριο.
Στα χρόνια της επανάστασης, η πειρατεία συνεχιζόταν και αυξανόταν ανησυχητικά, πράγμα που επηρέαζε τις σχέσεις της επαναστατημένης Ελλάδας με τα Ευρωπαϊκά κράτη, κυρίως τη Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία. Το Υπουργείο Ναυτικών της προσωρινής Διοίκησης, ανησυχούσε από τις πολλές καταγγελίες και αποζημιώσεις που αξίωναν και αναγκάσθηκε να λάβει πολλά μέτρα όπως είδαμε, που δεν είχαν όμως το αναμενόμενο αποτέλεσμα.
Τα Ψαρά επαναστατούν
Η Επανάσταση στα Ψαρά εκδηλώθηκε στις 10 Απριλίου 1821, μετά τις Σπέτσες και οι Ψαριανοί αμέσως συγκρότησαν τη «Βουλή των Ψαρών» στην οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι όλων των τάξεων του νησιού.
Η πρώτη απόφαση της βουλής εκείνης ήταν να διαθέσουν για τον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων, όλα τους τα πλοία.
Δέκα μέρες μετά, στις 20 Απριλίου 1821, Ψαριανοί έστειλαν τα πλοία τους στη Σμύρνη όπου βύθισαν ένα πλοίο και συνέλαβαν άλλα τέσσερα. Στη συνέχεια διεξήγαγαν ναυτικές επιχειρήσεις στο Βόρειο Αιγαίοι, κατά τις οποίες κατέστρεψαν και κατέλαβαν αρκετά οθωμανικά πλοία. Ακολούθησε μια κοινή εκστρατεία με πλοία της Ύδρας και των Σπετσών, στη Χίο και η αποστολή τεσσάρων ψαριανών πλοίων στην Ίμβρο τον Μάιο του 1821. Ο αγώνας για τους Ψαριανούς, είχε ξεκινήσει δυναμικά.
Οι Ψαριανοί ναυτικοί που είχαν αποκτήσει μεγάλη πείρα σε πειρατικές ενέργειες από τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1770, με την έκρηξη της επαναστάσεως την αξιοποίησαν προς όφελος του νησιού, αλλά και των ιδίων. Το κούρσεμα αλλά και η πειρατεία, ήταν πλέον τρόπος ζωής και η κύρια πηγή βιοπορισμού. Κανένα εμπορικό πλοίο, μικρό ή μεγάλο, ελληνικό ή ξένο, δεν μπορούσε να ξεφύγει από τον έλεγχο των κουρσάρων ή πειρατών, που είχαν ορμητήρια σε αφιλόξενους όρμους των νησιών του Αιγαίου. Επιπλέον επειδή στα Ψαρά εύρισκαν καταφύγιο οι πειρατές, που την περίοδο εκείνη λυμαινόταν τις θάλασσες, το νησί αποτελούσε σημαντικό στόχο των τουρκικών δυνάμεων. Η πειρατική αυτή δράση των Ψαριανών, είχε εξοργίσει τον Σουλτάνο, που μετά την πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας στη Χίο από τον Κωνσταντίνο Κανάρη την 7 Ιουνίου 1822, λέγεται ότι ο Μαχμούτ, κάλεσε το ναύαρχο Χορσέφ και του ζήτησε να του δείξει που είναι τα Ψαρά στο χάρτη του Αιγαίου. Όταν διαπίστωσε πως ήταν ένα μικρό νησάκι, ότι από τον εκνευρισμό του, έξυσε με το νύχι του τη μικρή κουκίδα και ζήτησε να εξαφανιστεί!
Η άμυνα και η δύναμη των Ψαρών
Τα Ψαρά διέθεταν για την άμυνα του νησιού τους περίπου 3.000 άτομα εκ των οποίων 1.300 ήταν Ψαριανοί, 700 πάροικοι και 1.027 Μακεδόνες με Θεσσαλούς υπό τον Ιωάννη Τσόντζα, που είχαν προσκληθεί από την επιτροπή των Ψαρών.
Οι Ψαριανοί είχαν φτιάξει οχυρώσεις στις ακτές, τις οποίες πίστευαν ότι θα χρησιμοποιούσαν οι Τούρκοι για να αποβιβασθούν. Όμως, η έλλειψη πυροβόλων σε συνδυασμό με την έλλειψη οικονομικών πόρων, τους ώθησαν να οργανώσουν μια «Καταδρομική Μοίρα» από 4 πλοία με Ψαριανή σημαία και υπό την αρχηγία του Ανδρέα Γιαννίτση. Η Μοίρα αυτή των «κουρσάρων» είχε αποστολή να εντοπίζει αξιόλογους στόχους, να επιτίθεται σε αυτούς και να κατάσχει τα χρήσιμα για τον αγώνα «Οθωμανικά» όπλα και εφόδια. Η Μοίρα λοιπόν αυτή, έκανε επιδρομές στα μικρασιατικά παράλια και στα παραπλέοντα πλοία, από όπου έπαιρναν κανόνια και όπλα, για την οχύρωση των Ψαρών.
Στις αρχές του 1824, τα Ψαρά διέθεταν ένα στόλο με σχετικά λίγα, αλλά πολύ ευέλικτα σκάφη (τα τρικάταρτα και πυρπολικά), που τους επέτρεπαν να δρουν σε μεγάλο εύρος του Αιγαίου και να εκτελούν τις καταδρομικές τους ενέργειες. Αυτή η ναυτική ικανότητα και η δράση των Ψαριανών τους έβαλε όπως προαναφέρθηκε στην πρώτη θέση των στόχων του Τουρκικού στόλου υπό τον Χοσρέφ Πασά. Επειδή ο συμμαχικός Αιγυπτιακός στόλος υπό τον αντιβασιλέα της Αιγύπτου Μεχμέτ-Αλή ήταν απασχολημένος την περίοδο εκείνη στην Κάσο, Κρήτη και Πελοπόννησο, δόθηκε εντολή στα τουρκικά πλοία από τον Σουλτάνο Μαχμούτ, να συγκεντρωθούν στη Χίο για να επιτεθούν στη συνέχεια και να υποτάξουν τα Ψαρά.
Όλο αυτό τον καιρό, οι Ψαριανοί εκλιπαρούσαν τη διχασμένη από τον εμφύλιο πόλεμο ελληνική διοίκηση και ιδιαίτερα τους Υδραίους, να τους βοηθήσουν για να αντιμετωπίσουν τον εχθρικό στόλο. Δυστυχώς όμως υπήρχαν αντιζηλίες μεταξύ των Ψαρών, των Σπετσών και της Ύδρας, και όλοι κώφευαν στις εκκλήσεις τους για βοήθεια. Ήταν βλέπετε, η περίοδος που η κυβέρνηση Κουντουριώτη θα έπαιρνε τη πρώτη δόση του δανείου από τους Άγγλους τραπεζίτες, ενός δανείου ονομαστικής αξίας 800.000 χρυσών λιρών με το εξουθενωτικό 55% επιτόκιο.
Κανείς λοιπόν δεν τους βοηθούσε τότε που χρειαζόταν και σύντομα συνειδητοποίησαν πως το νησί τους ήταν ανοχύρωτο απέναντι τους Οθωμανούς και πως αποτελούσε μια εύκολη λεία για τον οθωμανικό στόλο.
Οι Ψαριανοί συνεπώς ήταν μόνοι τους, απέναντι στις Οθωμανικές δυνάμεις!
Η άλωση και η καταστροφή των Ψαρών
Στις 8 Ιουνίου 1824 οι παράγοντες του νησιού συγκεντρώθηκαν και αποφάσισαν να πολεμήσουν τους Οθωμανικούς στην ξηρά. Επειδή στο συμβούλιο αυτό, ο Τσόντζας εξέφρασε τον φόβο των Μακεδόνων ότι οι Ψαριανοί θα μπουν στα καράβια τους και θα τους εγκαταλείψουν, οι Ψαριανοί για να τον πείσουν, αφαίρεσαν τα πηδάλια από τα πλοία, ώστε να πολεμήσουν όλοι, μέχρι εσχάτων στην στεριά.
Στις 16 Ιουνίου εμφανίστηκαν 15 τουρκικά πλοία στο νότιο μέρος του νησιού για να κατασκοπεύσουν τις θέσεις των αμυνόμενων, αλλά έφυγαν αφού δέχτηκαν πυρά από τους Ψαριανούς. Οι Ψαριανοί ειδοποίησαν εκ νέου την ελληνική κυβέρνηση, για να στείλει άμεσα τον ελληνικό στόλο και εφόδια. Την επομένη μέρα το Εκτελεστικό απάντησε στους Ψαριανούς ότι ο στόλος είχε ξεκινήσει τη προηγούμενη ημέρα. Όμως στην πραγματικότητα, ο στόλος κατευθυνόταν προς την Κάσο και όχι προς τα Ψαρά.
Στις 18 Ιουνίου ένα Γαλλικό πλοίο μετάφερε στα Ψαρά πρόταση του τούρκου ναυάρχου Χοσρέφ να εγκαταλείψουν οικειοθελώς το νησί και να πάνε αλλού, πράγμα που οι Ψαριανοί αρνήθηκαν και απάντησαν: «Θα χυθεί αίμα Ψαριανών, αλλά θα χυθεί και αίμα τουρκικό ». Δυο μέρες αργότερα, στις 20 Ιουνίου 1824, ο τουρκικός στόλος με πάνω από 200 μεγάλα πλοία προσέγγισε τα Ψαρά ψάχνοντας να βρει κατάλληλες ακτές για την αποβίβαση του στρατού του. Στη βόρεια και βραχώδη ακτή, οι Οθωμανοί εντόπισαν δύο κατάλληλες ακτές που δεν είχαν πυροβολικό και που η μία μόνο, είχε μια μικρή φρουρά.
Οι Τούρκοι, δύο φορές προσπάθησαν ανεπιτυχώς να αποβιβάσουν στρατεύματα στη περιοχή του όρμου Κάναλου, αλλά οι φύλακες του αντιστάθηκαν σθεναρά. Τελικά πήγαν στον δίπλα όρμο Ερινό, όπου κατάφεραν να αποβιβάσουν αρκετούς για να κυκλώσουν τη φρουρά στο Κάναλο και να αποβιβάσουν εκεί περίπου 1500 στρατιώτες. Μετά από σκληρές μάχες με τους περίπου 300 Έλληνες, κατάφεραν να ελέγξουν όλη τη βόρεια περιοχή. Την πρώτη μέρα αποβίβασαν στον Κάναλο 3.000 και τη δεύτερη 8.000 στρατιώτες και μετά χωρισμένοι σε 3 ομάδες, κατευθύνθηκαν νότια, προς τη χώρα των Ψαρών, καταστρέφοντας και λεηλατώντας τα πάντα.
Δυστυχώς, τα κανόνια που υπήρχαν στο δυτικό μέρος του νησιού ήταν στραμμένα στη θάλασσα και δεν μπόρεσαν να τα αναδιατάξουν έγκαιρα για να αντιμετωπίσουν τα στίφη των Οθωμανών. Η μια φρουρά έπεφτε μετά την άλλη. Οι αμυνόμενοι χρησιμοποιούσαν μόνο τα φορητά τους όπλα και στο τέλος, όταν έβλεπαν πως δεν έχουν ελπίδα, μαζευόντουσαν και ανατιναζόταν στις πυριτιδαποθήκες, παίρνοντας μαζί τους και αρκετούς επιτιθέμενους.
Μάχες και σφαγές παντού στο νησί. Άνδρες γυναίκες παιδία σφάζονται ανελέητα. Ο πρόξενος της Ρωσίας στα Ψαρά, Γ. Κομνηνός, συγκέντρωσε στο σπίτι του αρκετά γυναικόπαιδα και ύψωσε τη ρωσική σημαία προκειμένου να αποτρέψει τους Τούρκους να μπουν. Τελικά έγινε σφαγή και ο ίδιος σκοτώθηκε.
Για να σχηματίσουμε μια εικόνα του τι έγινε τότε, ας αναφερθούμε στο τι έγραψε στο ημερολόγιο του ο Αντιναύαρχος Γεώργιος Σαχτούρης:
«Τότε οι τούρκοι ώρμησαν σωρηδόν μέσα εις την πολιτείαν και οι Ψαρριανοί δεν έλαβαν καιρόν μήτε καν να λάβωσι τας οικογενείας των εις τα πλοία. Μέγας φόβος με γοϋσμόν και αλαλαγμόν ηκούετο καθ’ όλην την πολιτείαν, δεν εζητούσαν πλέον να διαφεντευθούν. Όλοι οι άνδρες εγκαταλιπόντες τα σπήτιά των, τα υπάρχοντά των, και αυτάς τας γυναίκας και τα παιδιά των έτρεχαν εις την θάλασσαν να ιμβαρκαρησθούν, αφήσαντες τους εχθρούς να λεηλατώσι να καίωσι και να σκλαβώνωσι ανεμποδίστως. Πολλαί νεάνιδες και παρθέναι έπεσαν εις τας χείρας των εχθρών. Τινές γυναίκες φθάσαντες εις την θάλασσα και μην ευρόντες πλοία να ιμβαρκαρισθούν, έπειπτον εις την θάλασσαν και επνίγοντο. Πολλόταται δε γραίαι και δύσμορφαι εσκοτόθησαν από τους Τούρκους. Εκ τούτων λέγουσι να έκλησαν ικανάς μέσα εις την Εκκλησίαν του Αγίου Νικολάου και ύστερον έβαλαν φωτιάν και τας έκαυσαν».
Τελικά το νησί χάθηκε οριστικά στις 22 Ιουνίου 1824, ο στόλος των Ψαριανών αιχμαλωτίστηκε και όσοι Ψαριανοί επέζησαν, πήραν το δρόμο της προσφυγιάς.
Παρά του ότι οι Τούρκοι δεν πυροβολούσαν αμάχους, καθώς αυτοί θα τους ήταν πιο χρήσιμοι ως εμπόρευμα στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής, από τους 7.000 Ψαριανούς κατάφεραν να γλυτώσουν τις σφαγές περίπου 3.614 άτομα, ενώ από τους 23.000 πρόσφυγες που είχαν βρει καταφύγιο στο νησί, γλύτωσαν περίπου 10.000. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών δεν μπόρεσε ποτέ να υπολογιστεί λόγω των πολλών προσφύγων που τα Ψαρά φιλοξενούσαν.
Οι επιζήσαντες Ψαριανοί, πήδηξαν στη θάλασσα να σωθούν και όσοι στάθηκαν τυχεροί, περισυνελλέγησαν από σκάφη και βάρκες που έσπευσαν για διάσωση. Ο ναύαρχος Χοσρέφ έστειλε δώρο στο Σουλτάνο τα κεφάλια πολλών Ελλήνων καθώς και 1.200 κομμένα αυτιά και τις σημαίες του νησιού.
Οι απώλειες των τούρκων ανήλθαν σε 6.000 νεκρούς και 2.000 τραυματίες.
Ο Χοσρέφ, αφού άφησε στα Ψαρά μερικά πλοία και 600 Αλβανούς, πήγε στη Μυτιλήνη για να γιορτάσει το Μπαϊράμι.
Οι Ψαριανοί στο δρόμο της προσφυγιάς
Μετά την καταστροφή του νησιού τους στις 22 Ιουνίου 1824 οι εναπομείναντες 3.614 Ψαριανοί, και οι περίπου 10.000 από τα Μοσχονήσια, τις Κυδωνιές, τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη, τη Θεσσαλομαγνησiα, την Εύβοια και άλλα μέρη, πήραν το δρόμο της προσφυγιάς. Όσοι είχαν δικά τους πλοία μπήκαν σε αυτά, άλλοι ανασύρθηκαν από καράβια και καΐκια που έσπευσαν να βοηθήσουν και όλοι τους τράβηξαν να βρουν νέες πατρίδες.
Αρχικά κατέφυγαν στα απέναντι κοντινά νησιά, στη Σκύρο, την Άνδρο, τη Τήνο, τη Μύκονο, τη Πάρο, τη Κέα, τις Σπέτσες και στη Σύρο. Μερικοί με τα καΐκια τους, κατέληξαν στην Αίγινα. Επίσης 156 άτομα που περισυνελλέγησαν από το γαλλικό πολεμικό «Ίσις» που επιχειρούσε στη περιοχή για την αντιμετώπιση της πειρατείας, μεταφέρθηκαν στο Ναύπλιο.
Όμως οι ξεριζωμένοι Ψαριανοί δεν αντιμετωπίστηκαν σε όλα τα μέρη με τον ίδιο τρόπο. Όπου βρέθηκαν τους περιποιήθηκαν μεν, αλλά δεν ήταν αποδεκτοί από τις τοπικές κοινωνίες για μόνιμη εγκατάσταση.
Στη Τήνο η κοινότητα φρόντισε όσους μπορούσε και μετέφερε αρκετούς στη μεγαλύτερη Σύρο. Στη Μύκονο, τη Πάρο και την Άνδρο αντιμετώπισαν προβλήματα με ντόπιους και σιγά-σιγά, όσοι είχαν δυνατότητα και συγγενείς αλλού, έφευγαν.
Στις Σπέτσες που πήγαν οι περισσότεροι, αρχικά τους είδαν με συμπόνοια και τους βοήθησαν αλλά αργότερα άρχισαν τα προβλήματα. Οι Ψαριανοί που κατέληξαν στις Σπέτσες, οργανώθηκαν και επέλεξαν 5 μέλη που συγκρότησαν την «Επιτροπή των Ψαριανών» η οποία θα φρόντιζε την επίλυση των προβλημάτων τους.
Ψαριανοί από άλλα μέρη που δεν έβλεπαν ελπίδα, μετακινήθηκαν στις Σπέτσες αλλά οι Σπετσιώτες φοβούμενοι μια μόνιμη εγκατάσταση στο νησί τους, άρχισαν να αντιδρούν, να τους συμπεριφέρονται άσχημα και να τους προειδοποιούν πως δεν θα τους επιτραπεί η μόνιμη κατοικία. Η τοπική κοινωνία δεν τους ήθελε και έτσι τον Ιούλιο του 1824, αναγκάστηκαν πάλι να μετακομίσουν αλλού. Σε συνεργασία με την κυβέρνηση τους δόθηκε άδεια να μετοικήσουν στη Μονεμβασιά.
Στη Μονεμβασιά
Στο φρούριο της Μονεμβασιάς βρήκαν καταφύγιο και πήγαν όπου εύρισκαν λίγο χώρο, σε έρημα σπίτια, σε χαλάσματα ή σε ανοικτούς χώρους όπου με κρατική αρωγή στήθηκαν σκηνές ή κατασκευάστηκαν παράγκες. Το φθινόπωρο του 1824, η ελληνική κυβέρνηση, διόρισε ως Φρούραρχο της Μονεμβασιάς τον Κωνσταντίνο Κανάρη που ήταν με την οικογένεια του στην Αίγινα. Αποστολή του ήταν να οργανώσει τη διοίκηση και την άμυνα του φρουρίου της Μονεμβασιάς, το οποίο είχε απελευθερωθεί το 1821 και είχε μια στρατηγική θέση. Επίσης έπρεπε να ασχοληθεί με την υποδοχή και την τακτοποίηση των προσφύγων και με την ένταξη τους στη τοπική κοινωνία. Η παρουσία του Κανάρη εκεί, φαίνεται να ήταν συμβολική αλλά και πρακτική και ηγήθηκε του οικισμού σε μια κρίσιμη φάση, όταν η επανάσταση απειλούνταν από εσωτερικές διαφορές και την προοπτική νέων οθωμανικών επιθέσεων. Αμέσως καταγράφηκαν οι πρόσφυγες και η οικογενειακή τους κατάσταση, σχηματίστηκε η «επιτροπή των Ψαριανών» και το σπουδαιότερο, καταρτίστηκε ένας πίνακας με τους αιχμαλώτους Ψαριανούς που σίγουρα θα κατέληγαν σε κάποιο σκλαβοπάζαρο, προκειμένου να τους αγοράσουν και να τους ελευθερώσουν. Επίσης καθιερώθηκε από τη κυβέρνηση όπως ένα μέρος από φόρους της περιοχής, να διατίθεται για τους πρόσφυγες.
Εκτός από τις τραγικές συνθήκες διαβίωσης, μεγάλο πρόβλημα ήταν η διατροφή όλων αυτών των ανθρώπων. Η Ύδρα που δεν δέχτηκε πρόσφυγες, έστειλε 24.000 οκάδες σταριού για να εξασφαλίσουν το ψωμί τους στους επόμενους μήνες. Ο Βαρβάκης, 80 ετών πια και βαθύπλουτος, πήγε στη Μονεμβασιά και βοήθησε με προμήθειες και με χρήματα. Δυο δε μέρες πριν πεθάνει, άφησε στη διαθήκη του μεγάλα ποσά για τα Ψαρά και κυρίως για να εξαγοραστούν οι Ψαριανοί «σκλάβοι».
Παρόλη την οργάνωση αυτή και φροντίδα, οι Ψαριανοί στη Μονεμβασιά θεώρησαν πως δεν αντιμετωπιζόταν σωστά επειδή οι συνθήκες διαβίωσης ήταν άθλιες και δεν βελτιωνόταν. Στο μεταξύ ξέσπασε και μια θανατηφόρα επιδημία, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι να εγκαταλείψουν τη Μονεμβασία και να πάνε αλλού, στη Μύκονο, τη Τήνο και στη Σύρο.
Οι Ψαριανοί σε άλλα νησιά
Καλύτερη επιλογή για πολλούς, υπήρξε η Σύρος, η οποία τότε τελούσε ακόμη υπό οθωμανική επικυριαρχία αλλά με εσωτερική αυτονομία. Ωστόσο, εκεί υπήρχαν έντονες εντάσεις μεταξύ καθολικών Συριανών και ορθοδόξων προσφύγων. Από τα δημοτολόγια του Δήμου φαίνεται ότι εγκαταστάθηκαν 274 οικογένειες Ψαριανών, δηλαδή περίπου 800 άτομα. Αυτοί κατέληξαν στην Ερμούπολη όπου στην παραλία γύρω από την εκκλησία της Μεταμόρφωσης, σχημάτισαν τη συνοικία «Ψαριανά» στην οποία δημιούργησαν τα πρώτα καρνάγια για συντήρηση, επισκευή και κατασκευή πλοίων, τα οποία συντέλεσαν στην οικονομική ανάπτυξη της πόλης. Στη Σύρο, με την οικονομική βοήθεια του πλούσιου συμπατριώτη τους από τη Ρωσία, Ιωάννη Βαρβάκη, άρχισαν να ναυπηγούν μικρά πλοία για να ασχοληθούν με τη ναυτιλία. Όσοι δε Ψαριανοί, κατάφεραν να εξοπλίσουν τα καράβια τους αυτά, επιδίδονταν σε πειρατικές επιχειρήσεις, που δικαιολογημένα προκάλεσαν ανησυχία στον τοπικό πληθυσμό και τους οθωμανικούς εκπροσώπους. Σύντομα οι Ψαριανοί, κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα πειρατικό στόλο, με τουλάχιστο 50 μικρά πλοία διασκορπισμένα σε κλειστούς κόλπους των Κυκλάδων.
Στο μέσα του 1824 η πειρατεία, την οποία διευκόλυναν και τα ονομαζόμενα «καταδρομικά έγγραφα» με τα οποία η κυβέρνηση εφοδίαζε τα καταδρομικά πλοία, είχε λάβει τρομακτικές διαστάσεις στο Αιγαίο και η Ελληνική κυβέρνηση δεχόταν πιέσεις για την καταπολέμηση της από παντού. Λόγω των πιέσεων αυτών και του φόβου καταστολής της πειρατείας από πολεμικά, αρκετοί Ψαριανοί αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη Σύρο και να καταφύγουν σε ένα πιο ασφαλές και φιλόξενο περιβάλλον.
Οι περισσότεροι κατευθύνθηκαν τον Δεκέμβριο του 1824 προς τον Πειραιά, στη περιοχή του Αγίου Σπυρίδωνα, όπου είχαν πολλά κτήματα οι Αθηναίοι. Επειδή όμως και ο Πειραιάς δεν τους δέχτηκε, μετακινήθηκαν αυτοί στην Αίγινα, μια από τις ασφαλέστερες Ελληνικές περιοχές, όπου βρήκαν το χώρο της μόνιμης κατοικίας.
Εν τω μεταξύ οι Ψαριανοί, έστειλαν ένα υπόμνημα στο βασιλιά της Γαλλίας Κάρολο Ι’ με το οποίο του ζητούσαν να τους παραχωρηθεί ένα λιμάνι και ανάλογη έκταση στη Κορσική και επίσης το 1827 ζήτησαν από την ελληνική κυβέρνηση να εγκατασταθούν στην Εύβοια, όταν θα απελευθερωνόταν. Όμως, κανένα από τα αίτημα τους αυτά, δεν ικανοποιήθηκε.
Τέσσερα χρόνια αργότερα ζήτησαν να εγκατασταθούν στην Ερέτρια αίτημα που έγινε δεκτό και έτσι αρκετοί Ψαριανοί εποίκισαν το 1847 την Ερέτρια και ο οικισμός τους ονομάστηκε «Νέα Ψαρά».
Οι Ψαριανοί πρόσφυγες στην Αίγινα (1824–1830)
Η Αίγινα, με τη γεωγραφική της θέση κοντά στο Ναύπλιο (τότε διοικητικό κέντρο της επανάστασης) και τη σχετική της ασφάλεια από τουρκικές επιθέσεις, αποτέλεσε καταφύγιο πρώτης ανάγκης για τους ξεριζωμένους Ψαριανούς. Η Αίγινα ήταν στο επίκεντρο των θαλασσίων γραμμών επικοινωνιών μεταξύ Αττικής, Πελοποννήσου και Κυκλάδων. Οι Ψαριανοί επέμεναν να πάνε στην Αίγινα γιατί την ήξεραν καλά αφού στα ταξίδια τους προς τον Πειραιά περνούσαν από εκεί. Είχαν γνωρίσει και συνεργαστεί με αρκετούς Αιγινήτες και κυρίως με τους πρόκριτους του νησιού.
Οι Ψαριανοί που κατέληξαν στην Αίγινα, σύμφωνα με την ιστορικό Γεωργία Κουλικούρδη, ήταν σχεδόν τριπλάσιοι από τον τότε μόνιμο πληθυσμό του νησιού. Το 1821 η Αίγινα είχε 2.500 κατοίκους και το 1829 είχε 10.900. Σημειωτέων ότι στην Αίγινα υπήρχαν ήδη πρόσφυγες από το Αϊβαλί, Κυδωνία, Μοσχονήσια, Χίιο, Γαλαξίδι, Στυλίδα και Εύβοια που δεν είχαν γίνει αποδεκτοί από την τοπική κοινωνία. Καταπιεζόταν και υπέφεραν από την άσχημη στάση των ντόπιων και των δημογερόντων και τους επιβαλλόταν «κατά ψυχή συνεισφορά».
Στη νέα τους πατρίδα την Αίγινα, οι Ψαριανοί δεν παρέμειναν παθητικοί πρόσφυγες. Σχημάτισαν μικρές κοινότητες με διακριτή ταυτότητα και υποδειγματική οργάνωση. Είχαν αυτονομία στη διοίκηση, ειδικό φορολογικό καθεστώς και δικούς τους εσωτερικούς κανονισμούς.
Αρχικά εγκαταστάθηκαν σε εγκαταλελειμμένα οικήματα, στρατώνες και μοναστήρια. Σε ανοιχτούς χώρους χτίστηκαν καλύβες, παράγκες και πρόχειρα παραπήγματα. Ακόμη και σε αρχαίους τάφους με τη συγκατάθεση της πολιτείας, εγκαταστάθηκαν αρκετοί πρόσφυγες με ότι αυτό συνεπάγεται για την αρχαιοκαπηλία. Πολλά αντικείμενα πωλήθηκαν σε ξένους κυρίως καπετάνιους Αγγλικών, Γαλλικών, Βελγικών και Αυστιακών πλοίων που κατέπλεαν στην Αίγινα, στο λιμάνι τα μικρά ή στον κόλπο του Μαραθώνα τα μεγάλα.
Αν λάβουμε υπόψη πως η Αίγινα το 1824 είχε 110 σπίτια και το 1825 μόνο 120 και πως στην Αίγινα υπήρχαν ήδη πρόσφυγες από τις Μικρασιατικές ακτές, το Γαλαξίδι και Αθήνα, βλέπουμε πως υπήρχε μεγάλο πρόβλημα διαβίωσης. Παρόλα αυτά, η Αίγινα έγινε για τους Ψαριανούς το κέντρο της εμπορικής, οικονομικής και πολεμικής τους δράσης όπως και η βάση του στόλου τους που φιλοξενήθηκε στο λιμάνι. Οι Ψαριανοί, μέσα από τη δυστυχία της απώλειας πατρίδας, ανέδειξαν πνεύμα προσαρμογής, δημιουργικότητα και συμμετοχή στον εθνικό απελευθερωτικό αγώνα. Οι Ψαριανοί ασχολήθηκαν με τα κοινά, δημιούργησαν εμπορικά καταστήματα, ίδρυσαν σχολεία και διέδωσαν τα ήθη και τα έθιμα τους. Διατήρησαν την πολιτισμική τους ταυτότητα: ντύσιμο, γλωσσικά ιδιώματα, τελετουργίες και συνέχισαν τα ήθη και έθιμα του τόπου τους (πανηγύρια, κάλαντα, χοροί, μουσικές). Συντηρούσαν δικούς τους ιερείς, και έκαναν τις δικές τους τελετές/εορτές, ενώ συχνά οργάνωναν προσκυνήματα σε εικόνες από τα Ψαρά.
Ο Ρώσος συγγραφέας Konstantin Bazili μας περιγράφει στο δέκατο κεφάλαιο του βιβλίου του «Ένας Ρώσος στην Ελλάδα του Καποδίστρια – Το Αρχιπέλαγος και η Ελλάδα στα 1830-1831», τους Ψαριανούς πρόσφυγες στην Αίγινα, τα ήθη και έθιμα τους και τη συνάντηση που είχε με την Δεσποινιώ Κανάρη, τη σύζυγο του πυρπολητή Κωνσταντίου Κανάρη. Αναφέρει χαρακτηριστικά:
εκτιμώ την αφοσίωση των Ψαριανών και των γυναικών τους σε όλα τα δικά τους, τα πατροπαράδοτα. Είναι περήφανοι για τις παραδόσεις τους και ποτέ δεν απαρνήθηκαν την ενδυμασία τους. Ενώ είναι διασκορπισμένοι μέσα σε διάφορες ελληνικές φυλές, αυτό που πιο πολύ απ’ όλα φοβούνται είναι μήπως χαθούν ανάμεσά τους.
Για να εκτιμήσετε την ομορφιά της ενδυμασίας της Ψαριανής θα έπρεπε να δείτε τη γυναικά του ήρωα Κανάρη, η οποία εκφράζει τον τύπο της ιωνικής χάρης. Μας υποδέχτηκε καθισμένη ανάμεσα στους συγγενείς και τα παιδία της. Προικισμένη από την φύση της με εξυπνάδα και χαριτωμένη συμπεριφορά, απαντούσε με άνεση στα συγχαρητήρια για τον άντρα της, που εκείνη την ώρα απουσίαζε στην υπηρεσία του. Χαιρόταν που τώρα πια ο σύζυγος της δεν θα είναι αναγκασμένος να πλησιάσει με την φλεγόμενη θρυαλλίδα του το πλοίο με τα εκατό κανόνια ούτε θα περνάει η ίδια τις νύχτες χύνοντας δάκρυα μπροστά στην εικόνα της Παναγιάς.
Αλλά τι φλογερός πατριωτισμός έπνεε στα λόγια αυτής της Ψαριανής, τι δυνατή ψυχή έλαμπε στις σεμνές της διηγήσεις, με τι πάθος μιλούσε για την πατρίδα αλλά και την καταστροφή της! Είναι άξια να έχει σύζυγο τον Κανάρη. Η φλόγα του πατριωτισμού πάντοτε είναι γοητευτική, αλλά η λάμψη της φαίνεται ακόμα πιο καθαρή όταν καίγεται στην καρδιά της γυναίκας, σαν στον βωμό τον αφιερωμένο στην ομορφιά και την αρετή.
Οι άνδρες ναυτικοί δραστηριοποιήθηκαν στις θαλάσσιες μεταφορές (μεταφορά προϊόντων), στη ναυπήγηση καραβιών, ή ναυτολογήθηκαν σε μικρά εμπορικά πλοία. Αρκετοί ασχολήθηκαν με την αλιεία (ψαράδες), με την επισκευή και κατασκευή καραβιών (καραβομαραγκοί), άλλοι έγιναν ξυλουργοί και μικροέμποροι. Οι γυναίκες και τα παιδιά ανέλαβαν οικιακές ή εποχιακές εργασίες, αρκετές ασχολήθηκαν με τη ραπτική, τη παρασκευή-συσκευασία προϊόντων και παροχή υπηρεσιών, ενώ ορισμένοι τεχνίτες και έμποροι ίδρυσαν εργαστήρια ή μικρά μαγαζιά.
Ως ήταν αναμενόμενο, το νησί αποτέλεσε ορμητήριο των κουρσάρων και πειρατών, δεδομένου ότι διέθετε λιμάνι με πολλές αποθήκες και ήταν στο πέρασμα των τότε θαλασσίων γραμμών επικοινωνιών. Στην Αίγινα, λειτουργούσε «θαλάσσιο δικαστήριο» και επίσης είχε τουλάχιστο 8 αποθήκες λειών που πολλές φορές λειτουργούσαν και σαν μαγαζιά. Οι αρχές επανειλημμένα προσπάθησαν να ελέγξουν την κατάσταση, αλλά η πειρατική δραστηριότητα που αυξανόταν μέχρι το 1827, όταν άρχισε να εδραιώνεται η διοίκηση του Ι. Καποδίστρια.
Επίλογος
Μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους και μεταφορά της πρωτεύουσας και εδραίωσης της ελληνικής κυβέρνησης στο Ναύπλιο και αργότερα στην Αθήνα, μερικοί Ψαριανοί μετακινήθηκαν προς τον Πειραιά, Γαλαξίδι ή Χίο, ενώ η πλειοψηφία των προσφύγων παρέμεινε στους τόπους που είχαν αρχικά εγκατασταθεί μετά το ξεριζωμό τους, όπου ενσωματώθηκαν στον τοπικό πληθυσμό και μεγαλούργησαν. Πολύ λίγοι ήταν αυτοί που επέστρεψαν στα Ψαρά και έτσι το νησί δεν ανέκτησε ποτέ την παλιά του αίγλη, καθώς είχε παραμείνει έρημο για δεκαετίες.
Βιβλιογραφία
Apostolos Delis, A Hub of Piracy in the Aegean: Syros during the Greek War of Independence,
Ehud R. Toledano, The Ottoman Slave Trade and Its Suppression, 1840-1890, Princeton University Press, Princeton, 1982
Howe, An Historical Sketch of the Greek Revolution, Νέα Υόρκη 1828,
Nikolas Pissis, Little Malta, Psara and the Peculiarities of naval warfare in the Greek Revolution, Open Military Studies, 2022
Αικατερίνη Φλεριανού, Οι Ψαριανοί μετά τη καταστροφή, Ε/Ιστορικά, Η καταστροφή των Ψαρών, 20 Ιουνίου 2002
Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία νέου Ελληνισμού τόμος Ε΄, εκδόσεις Αντ. Σταμούλη
Απόστολος Βακαλόπουλος, Πρόσφυγες και Προσφυγικό ζήτημα, Εκδόσεις Ηρόδοτος, Αθήνα, 1/1/2001
Γεωργία Κουλικούρδη, Αίγινα Ι, Αθήνα
Γεωργία Κουλικούρδη, Αίγινα ΙΙ, Αθήνα 2002,
Γεωργία Κουλικούρδη, Αίγινα ΙΙΙ, εκδόσεις Πέτρα, Αθήνα, 2006
Γεώργιος Κολοβός, Η πειρατεία στο Αιγαίο κατά τα χρόνια της Ελληνικής επανάστασης (1821-1827), περιοδικό «Ναυτική Ιστορία», τεύχος 6 και περιοδικό Περισκόπιο ΑΠΡ-ΙΟΥΝ. 2006
Γεώργιος Ρούσσος, Νεώτερη ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Ελληνική Μορφωτική Εστία, 1975.
Γεώργιος Σαχτούρης, αντιναύαρχος, Ιστορικά Ημερολόγια του Ναυτικού Αγώνος του 1821, εκδόσεις Καράβια, Αθήνα, 1979
Δημητρίου Γρ. Σπανού, δημοδιδασκάλου: ΨΑΡΙΑΝΟΙ ΑΓΩΝΙΣΤΑΙ, Αθήναι, 1967….
Διονύσιος Κόκκινος, Η Ελληνική επανάστασις τόμος Α΄, εκδόσεις Μέλισσα, 1974
Ελευθεροτυπία Ιστορικά, 1821: Οι αθέατες όψεις, Ελευθεροτυπία, Αθήνα, 3/2008
Ιστορία του ελληνικού έθνους, Η ελληνική επανάσταση, τ. ΙΒ,
Κασομούλης Νικόλαος, Ενθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833, [Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας], τόμος Δ΄, Αθήναι 1942.
Σπυρίδων Μαρκεζίνης, Πολιτική ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος, τ. Αʹ, Πάπυρος.1966
Σπυρίδων Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής επαναστάσεως τόμος Α΄, εκδόσεις Γιοβάνη
Πηγές διαδικτύου
https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2758/Themata-Neoellinikis-Istorias_G-Lykeiou_html-apli/index3_2.html
https://el.wikipedia.org/wiki/Γαρυφαλλιά_Μιχάλβεη
https://el.wikipedia.org/wiki/Καταστροφή_των_Ψαρών
https://greeceparadise.gr/Η Πειρατεία μετά το ’21.
https://imna.gr/category/kapodistrias/
https://perialos.blogspot.com/
https://pireorama.blogspot.com/2009/10/blog-post_5989.html
https://psarianokaravi.blogspot.com/2011/12/1821_16.html
https://psarianokaravi.blogspot.com/2015/12/blog-post.html
https://psarianokaravi.blogspot.com/2017/01/
https://www.eyploia.gr/1824-psara/ (1824, Η υπέρ Ψαρών εκστρατεία, από τα Ιστορικά Ημερολόγια του 1821 του αντιναύαρχου Γεωργίου Σαχτούρη)
https://www.kathimerini.gr/, Ταξιδεύοντας στην Ιστορία με «Μαύρα Καράβια», του Δημήτρη Καραΐσκου.
https://www.politischios.gr/parelthon/i-peirateia-ton-psarianon
https://www.wikiwand.com/el/articles/Καταστροφή_των_Ψαρών
www.mixanitouxronou.gr/ezisan-molis-3-614-apo-tous-7000-katikous-to-olokaftoma-ton-psaron-i-aftothisia-120-palikarion-pou-piran-mazi-tous-chiliades-tourkous/
