Στις 14 Σεπτεμβρίου 2025 συμπληρώνονται 82 χρόνια από την βύθιση του Υποβρυχίου "Κατσώνης". Το κείμενο που ακολουθεί γράφτηκε αρχικά ως πρόλογος στην πιο πρόσφατη έκδοση του βιβλίου «Υποβρύχιον Υ1-Λάμπρος Κατσώνης» από την Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού.
Γράφει η Μπήλιω Τσουκαλά
Τα γεγονότα της δραματικής βύθισης του Κατσώνη είναι λίγο ως πολύ γνωστά. Ήταν 14
Σεπτεμβρίου του 1943, ανήμερα του Σταυρού, όταν ο Κατσώνης, κατά την 7η μοιραία πολεμική περιπολία του, μετά από ναυμαχία με γερμανικό καταδιωκτικό, βαριά λαβωμένος, καταδύεται για τελευταία φορά. Εκείνο το βράδυ, 6 αξιωματικοί, μεταξύ αυτών και ο Κυβερνήτης Αντιπλοίαρχος Βασίλης Λάσκος, και 26 υπαξιωματικοί και ναύτες σκοτώθηκαν πολεμώντας, 17 μέλη του πληρώματος -οι περισσότεροι τραυματισμένοι- αιχμαλωτίστηκαν από το εχθρικό πλοίο, ενώ 3, o Ύπαρχος, Υποπλοίαρχος Ηλίας Τσουκαλάς, ο υποκελευστής Τάσος Τσίγκρος και ο ναύκληρος Αντώνης Αντωνίου, διασώθηκαν κολυμπώντας επί ώρες για να φτάσουν στη στεριά.
Δύο μήνες μετά τη βύθιση του Υποβρυχίου του, ο Ηλίας Τσουκαλάς επέστρεψε, έπειτα από πολλές περιπέτειες, στη Βάση Υποβρυχίων στη Βηρυτό, για να συνεχίσει τον Αγώνα εναντίον του κατακτητή. Από εκεί έστειλε στην τότε αρραβωνιαστικιά του ένα γράμμα. Δεν γνώριζα την ύπαρξή του, ώσπου το βρήκα φυλαγμένο σε ένα κουτί, όταν η μητέρα μου έφυγε από τη ζωή, το 2017. Το γράμμα ξεκινούσε έτσι:
Βηρυτός, 12 Νοεμβρίου 1943
Καίτη μου,
Έμαθα τα νέα σου από τον Χαράλαμπο και τους άλλους Αξιωματικούς οι οποίοι σού έδιναν κάθε τόσο πληροφορίες για μένα. Είμαι υπερήφανος για σένα, που στη δύσκολη αυτή στιγμή στάθηκες ψύχραιμη και αξιοπρεπής μπροστά στον κόσμο, κρύβοντας την αγωνία σου, την οποία εξεδήλωνες μόνο όταν ήσουν στο σπίτι με τη μητέρα σου. Η ζωή μας, άρχισε σαν μυθιστόρημα, και εξελίχτηκε τώρα πια, σε έργο κινηματογραφικό! Τι να σου πρωτοδιηγηθώ δεν ξέρω. Πέρασα χίλιους δυό κινδύνους, σε φωτιές και κανονιοβολισμούς, κολύμπησα 9 ώρες για να βγω στην ξηρά, ξέφυγα την αιχμαλωσία με μεγάλο κίνδυνο, έγινα ένα μήνα αντάρτης στην Ελλάδα, και μετά πήγα απέναντι στην Τουρκία μ’ ένα μικρό βαρκάκι. Από κει, άλλες πάλι περιπέτειες. Η αγνή σου αγάπη και η προσευχή σου στον μεγάλο θεό με φύλαγαν από τον κίνδυνο και τον εχθρό. Η ζωή τώρα είναι δική μας».
Παντρεύτηκαν ένα μήνα μετά την επιστροφή του, τον Δεκέμβριο του 1943, και έζησαν μαζί 57 χρόνια. Τους χώρισε ο θάνατος του πατέρα μου, τον Μάιο του 2000.
Μετά τον πόλεμο, το 1951, ο Ηλίας Τσουκαλάς έγραψε το «Υποβρύχιον Υ1 – Λάμπρος Κατσώνης», το οποίο βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Χάρη σ’ αυτό έχουμε μια συγκλονιστική μαρτυρία για τις τελευταίες ώρες του Κατσώνη, αλλά και για όλη τη δράση του Υποβρυχίου Υ1 κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς ήταν ο Ύπαρχός του σε όλες τις πολεμικές περιπολίες και ειδικές αποστολές του Υποβρυχίου.
Το βιβλίο αυτό είναι συνδεδεμένο με την ιστορία της οικογενείας μου. Η μητέρα μας έλεγε ότι όταν ο Ηλίας άρχισε να το γράφει, το 1950, ξενυχτούσε ολόκληρα βράδια επί μήνες, γεμίζοντας με το στυλό χαρτιά, σκίζοντάς τα, γράφοντας και ξαναγράφοντας, σαν να τον είχε καταλάβει μία μανία. Είχαν περάσει μόλις επτά χρόνια από τη βύθιση του Κατσώνη, με νωπές ακόμη τις μνήμες του δραματικού τέλους του υποβρυχίου του και του χαμού τόσων συμπολεμιστών του. Ίσως, σκέφτομαι, να ήταν και ένας τρόπος να τα βγάλει από μέσα του και να λυτρωθεί από τον πόνο που του προκαλούσαν αυτές οι τραγικές απώλειες.
Είναι ένα ντοκουμέντο που περιγράφει στιγμές θάρρους, αυταπάρνησης και θυσίας, όμως
στις σελίδες του δεν θα βρει κανείς πουθενά κομπασμό για τις ηρωικές πράξεις ή ρητορεία
για όσα συγκλονιστικά περιγράφονται. Αντίθετα, η αφήγηση έχει ζωντάνια και χιούμορ, οξυδέρκεια και σαφήνεια, δύναμη και απλότητα. Γιατί αυτό ακριβώς ήταν ο πατέρας μου. Ένας άνθρωπος με ισχυρή προσωπικότητα, γεμάτος καλοσύνη και ανθρωπιά, δυναμισμό και νεύρο, προσηνής και αποφασιστικός, στοργικός σύζυγος, τρυφερός αλλά και αυστηρός πατέρας. Όσοι τον γνώρισαν από κοντά, μιλούν για έναν πολύ ξεχωριστό άνθρωπο, του οποίου η αίσθηση του δικαίου, η ακεραιότητα και η προσφορά τούς έχουν σημαδέψει βαθιά.
Ο Ηλίας Τσουκαλάς είχε την ικανότητα να αντιμετωπίζει τα σοβαρά γεγονότα της ζωής με
θαυμαστή ψυχραιμία και λογική, αλλά και με ανατρεπτικό χιούμορ. Τον θυμάμαι να μας
διηγείται, στο κυριακάτικο τραπέζι, ευτράπελα και απίθανες ιστορίες από το Ναυτικό την εποχή του πολέμου, με τέτοια ζωντάνια που -παρά την τραγικότητα της περιόδου στην οποία αναφέρονταν- μάς έκαναν να ξεκαρδιζόμαστε στα γέλια και να του ζητάμε να μας τις ξαναπεί. Μάλιστα, μετά από δική μας διαρκή παρότρυνση, τις κατέγραψε το 1989 στο «Τορπίλη Νο ΄89 …Πύρ», βιβλίο που έχει εξαντληθεί. Δεν συνειδητοποιούσαμε τότε, μικρές καθώς είμασταν με την αδελφή μου Δανάη, ότι είχαμε μπροστά μας τη ζωντανή ιστορία του Πολεμικού μας Ναυτικού, έναν άνθρωπο που πολέμησε τον κατακτητή στη θάλασσα, δίπλα σε τόσους άλλους, σε συνθήκες απίστευτων δυσκολιών, καθώς τα ελληνικά υποβρύχια παρουσίαζαν συνεχείς βλάβες και τεχνικά προβλήματα, λόγω της παλαιότητάς τους. Αυτές οι δυσκολίες αντιμετωπίζονταν από τα πληρώματά τους με υπεράνθρωπες προσπάθειες, ευρηματικότητα και περίσσευμα θάρρους, όπως αποδεικνύουν τα γεγονότα ηρωισμού και υπέρβασης της δράσης του Στόλου κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (Αδρίας, Τρίτων, Κατσώνης, κ.ά).
Το ναυάγιο του Κατσώνη για περισσότερες από επτά δεκαετίες δεν είχε ανευρεθεί. Η περιοχή του ναυαγίου ήταν γνωστή, η μαρτυρία του Τσουκαλά και η περιγραφή της διάσωσής του στο βιβλίο έδινε πολλά στοιχεία, αλλά δεν υπήρχε το ακριβές στίγμα βύθισής του, βορειοδυτικά της Σκιάθου. Τα ισχυρά θαλάσσια ρεύματα στο στενό αυτό, μεταξύ Σκιάθου και Πηλίου, το λεγόμενο «Μπουγάζι της Σκιάθου», σίγουρα είχαν παρασύρει το Υποβρύχιο μακρύτερα από το σημείο όπου είχε βυθιστεί. Για πολλούς ειδικούς στα ναυάγια, ο Κατσώνης θεωρείτο το «Ιερό Δισκοπότηρο» των ναυαγίων, λόγω των αντικειμενικών δυσκολιών του μεγάλου βάθους στο οποίο βρισκόταν, αλλά και του ηρωικού του τέλους.
Ώσπου, στα τέλη του 2016, όταν συνεργαστήκαμε με τον παραγωγό Στέλιο Ευσταθόπουλο και την ομάδα του Team Faos για τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ για τον Κατσώνη βασισμένο στο βιβλίο του πατέρα μου (ντοκιμαντέρ που ολοκληρώθηκε το 2019 με τίτλο
«Στη Σιωπή του Βυθού») αρχίσαμε να ψάχνουμε για το ναυάγιο του Κατσώνη με σκοπό να το κινηματογραφήσουμε. Με την προσπάθεια της Υδρογραφικής Υπηρεσίας του ΠΝ, στις αρχές του 2018, εντοπίστηκε η ακριβής θέση του ναυαγίου με ηχοβολιστικά συστήματα (side scan) και
ταυτοποιήθηκε το Υποβρύχιο Κατσώνης.
Με τη βοήθεια του Πολεμικού Ναυτικού, τον Μάιο του 2018, το πλοίο «Ναυτίλος» της Υδρογραφικής Υπηρεσίας πραγματοποίησε επιχείρηση εντοπισμού, πλήρους ταυτοποίησης και κινηματογράφησης του Κατσώνη με υποβρύχιες κάμερες, στην οποία συμμετείχα και εγώ. Την έζησα λεπτό προς λεπτό, πέντε ημέρες πάνω στο πλοίο, δυστυχώς όμως, λόγω καιρικών συνθηκών, κινηματογραφήθηκε μόνο ένα μέρος του ναυαγίου.
Μια δεύτερη επιχείρηση πραγματοποιήθηκε χάρις στη γενναιόδωρη προσφορά του κυρίου Βαρδή Βαρδινογιάννη, από το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) τον Ιούνιο του 2019, όπου και κινηματογραφήθηκε ολόκληρο το Υποβρύχιο. Όταν είδα τον Κατσώνη στην οθόνη των monitors, από την εικόνα που έστελναν από τον βυθό τα υποβρύχια τηλεκατευθυνόμενα οχήματα, ήταν μια στιγμή συγκλονιστική. Ήταν ανέπαφος, ακουμπισμένος πάνω στην άμμο, γερμένος στο ένα πλευρό, όπως ακριβώς τον περιγράφει ο Ύπαρχός του στην τελευταία παράγραφο του βιβλίου του! Μια βαθιά πληγή στη λαμαρίνα του πρίμα αριστερά, μαρτυρούσε το τελειωτικό χτύπημα που δέχτηκε από τον εμβολισμό του εχθρικού πλοίου.
Ο Κατσώνης κοιμάται εδώ και 80 χρόνια στον βυθό της θάλασσας, 6 ναυτικά μίλια βορειοδυτικά της Σκιάθου, σε βάθος 253 μέτρων. Το πλήρωμά του, «οι Κατσώνηδες», δεν υπάρχουν πια. Υπάρχει όμως, και θα μείνει για πάντα ζωντανή, η μνήμη τους. Το παράδειγμα των μαχητών του, όπως και όλων εκείνων που πολέμησαν τότε για την ελευθερία της πατρίδας, ταξιδεύει στις θάλασσές μας, γεμίζοντας υπερηφάνεια τις Ελληνίδες και τους Έλληνες και μετατρέποντας τη θυσία τους σε φωτεινό σηματοδότη απέναντι σε κάθε επιβουλή.
