Κείμενο: Ηρακλής Καλογεράκης
Ο Ιωάννης Καποδίστριας, ο δημιουργός του Πολεμικού μας ναυτικού από τον Πόρο το 1828
Όταν αναφερόμαστε στα πρώτα βήματα του ελληνικού κράτους, η Αίγινα κατέχει μια ξεχωριστή θέση. Δεν είναι απλώς ένας γεωγραφικός τόπος· είναι το σημείο όπου, για πρώτη φορά, επιχειρείται η συστηματική οργάνωση μιας κρατικής εξουσίας σε έναν χώρο που μέχρι τότε λειτουργούσε με όρους επαναστατικής ανάγκης και τοπικής αυτονομίας. Η επιλογή της Αίγινας ως πρώτης έδρας υπήρξε εύλογη. Ήταν νησί σχετικά ασφαλές, κοντά στα κύρια θέατρα των εξελίξεων, με δυνατότητα επικοινωνίας με την Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα.
Στην Αίγινα λοιπόν έφτασε ο Ιωάννης Καποδίστριας το βράδυ της 11ης Ιανουαρίου του 1828 και στις 26 Ιανουαρίου το πρωί, ορκίστηκε κυβερνήτης της Ελληνικής Πολιτείας. Η πραγματικότητα που αντίκρυσε από την πρώτη του μέρα ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Δεν παραλάμβανε ένα οργανωμένο κράτος, αλλά έναν κατακερματισμένο χώρο χωρίς σταθερά έσοδα, χωρίς διοικητική συνοχή, χωρίς ενιαίο στρατό και, κυρίως, χωρίς έναν στόλο που να υπακούει σε μια κεντρική εξουσία. Η Ελλάδα δεν ήταν ένα συνεκτικό εδαφικό κράτος. Ήταν ένα σύνολο περιοχών που επικοινωνούσαν κυρίως δια θαλάσσης.
Έτσι, αμέσως μετά την άφιξη του Κυβερνήτη, συγκροτήθηκε ένα προσωρινό συγκεντρωτικό διοικητικό σύστημα, που με κεντρικό όργανο το «Πανελλήνιον», διοικούσε την Ελληνική Πολιτεία.
Το Πανελλήνιο δεν ήταν «υπουργικό συμβούλιο» με τη σύγχρονη έννοια, αλλά λειτουργούσε ως συμβουλευτικό και διοικητικό όργανο του Κυβερνήτη και περιελάμβανε τις βασικές «Γραμματείες» που ήταν των Στρατιωτικών, των Ναυτικών, των Οικονομικών και των Εσωτερικών.
Η θάλασσα ως προϋπόθεση εξουσίας
Οποιοσδήποτε ήθελε να κυβερνήσει, έπρεπε να ελέγχει τη θάλασσα, τα πλοία, τους ναύτες και τα λιμάνια. Όποιος ήλεγχε τη θάλασσα, ήλεγχε τις μετακινήσεις στρατευμάτων, ήλεγχε τον ανεφοδιασμό, την επικοινωνία και, τελικά, ήλεγχε την πολιτική εξουσία.
Πολεμικό Ναυτικό δεν υπήρχε ακόμη. Υπήρχε ένα δίκτυο ιδιωτικών εμπορικών μετασκευασμένων σε πολεμικά και ελάχιστα κρατικά, πλοία. Ο Καποδίστριας λοιπόν ερχόμενος, βρήκε μια περίεργη κατάσταση στο ναυτικό με πλοία ιδιοκτησίας Υδραίων, Σπετσιωτών, Ψαριανών, με πληρώματα που πληρώνονταν κατά περίπτωση. Δεν υπήρχε ενιαία διοίκηση και υπήρχαν τεράστια χρέη προς τους πλοιοκτήτες, οι οποίοι είχαν χρηματοδοτήσει τον Αγώνα, είχαν διακινδυνεύσει τις περιουσίες τους και είχαν αποκτήσει τεράστια επιρροή. Δεν ήταν λοιπόν απλοί εκτελεστές εντολών, ήταν αυτόνομοι παράγοντες ισχύος και δεν ήταν διατεθειμένοι να την εκχωρήσουν εύκολα
Επομένως, το πρόβλημα που αντιμετώπιζε ο Καποδίστριας δεν ήταν διοικητικό, αλλά βαθύτατα πολιτικό. Ήταν ζήτημα εξουσίας και το κρίσιμο ερώτημα ήταν ποιος ελέγχει τα μέσα ισχύος, καθώς στην Ελλάδα του 1828 το βασικό μέσο ισχύος ήταν η θάλασσα. Έπρεπε λοιπόν να μετατρέψει ένα σύστημα ιδιωτικής ναυτικής ισχύος, σε εργαλείο του κράτους. Ο στόχος του ήταν πλέον ξεκάθαρος. Να δημιουργήσει ένα κρατικό, πειθαρχημένο και μισθοδοτούμενο πολεμικό ναυτικό.
Στα πλαίσια λοιπόν της γενικής διοικητικής οργάνωσης του Καποδίστρια, δημιουργήθηκε τον Φεβρουάριο του 1828, η Γραμματεία των Ναυτικών που αποτέλεσε το πρώτο θεσμικό πλαίσιο οργάνωσης του ελληνικού στόλου και η διεύθυνση της ανατέθηκε σε έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης του Καποδίστρια, στον Γεώργιο Γλαράκη, ένα λόγιο και πολιτικό, με σημαντική διοικητική εμπειρία. Ο Γλαράκης, δεν ήταν ναυτικός με τη στενή έννοια και αυτό ήταν σημαντικό γιατί έδειξε σε όλους πως το ζητούμενο ήταν η διοίκηση και όχι μόνο η ναυτική τεχνική γνώση και ισχύς.
Το κράτος είχε αποκτήσει και διέθετε τότε ,τη φρεγάτα «Ελλάς» (ναυαρχίδα), την ατμοκίνητη κορβέτα «Καρτερία», την κορβέτα «Ύδρα» και άλλα μικρότερα πολεμικά πλοία, που αποτέλεσαν τα πρώτα πραγματικά κρατικά πολεμικά πλοία
Η Γραμματεία των Ναυτικών,
- Τηρούσε όλες τις καταστάσεις πλοίων, πληρωμάτων και εξόδων
- Διαχειριζόταν την αλληλογραφία, δηλαδή τις οδηγίες προς τους ναυάρχους, τις εντολές προς τα πλοία και την επικοινωνία με τα λιμάνια
- Διαχειριζόταν τη μισθοδοσία δηλ. τις πληρωμές πληρωμάτων, τις αποζημιώσεις και τις δαπάνες εφοδιασμού
- Οργάνωνε τις αποστολές, δηλ. ποια πλοία θα κινηθούν, πού θα πάνε και με ποιο σκοπό (στην πράξη όμως αυτό δεν ήταν πλήρως ελεγχόμενο)
Ο Καποδίστριας με την ανάληψη της εξουσίας, προσπάθησε να επιβάλει σταθερούς μισθούς πληρωμάτων, κρατικές συμβάσεις και το κυριότερο πειθαρχικούς κανόνες. Αυτό σήμαινε τέλος στην αυθαίρετη λειτουργία και τέλος στα «πλοία κατά βούληση». Όμως παρά τη θεσμική της συγκρότηση, η Γραμματεία δεν ασκούσε πλήρη έλεγχο στον στόλο, Η διοίκηση και ο έλεγχος εκτέλεσης των εντολών, δεν μπορούσαν να ασκηθούν αποτελεσματικά από την Αίγινα. Η πραγματική εξουσία δεν βρισκόταν στα έγγραφα της Αίγινας, αλλά στα πλοία του Πόρου και εκεί χρειάστηκε να μεταβεί ο ίδιος ο Καποδίστριας για να τη διεκδικήσει.
Η “καταγραφή” του στόλου: από την απογραφή στον έλεγχο
Εδώ αξίζει να σταθούμε σε ένα σημείο που συχνά δημιουργεί σύγχυση. Καταγραφές του στόλου είχαν ήδη γίνει κατά την επαναστατική περίοδο, όπως δείχνουν οι εκθέσεις του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και του Γεωργίου Γλαράκη.
Αυτές οι καταγραφές όμως είχαν κυρίως ενημερωτικό χαρακτήρα. Κατέγραφαν τι υπήρχε — όχι τι ελεγχόταν. Ο Καποδίστριας επιχείρησε κάτι διαφορετικό. Δεν τον ενδιέφερε απλώς να γνωρίζει τον αριθμό των πλοίων. Τον ενδιέφερε ποια πλοία ήταν διαθέσιμα, ποια μπορούσαν να τεθούν υπό κρατική διοίκηση, ποια είχαν πληρώματα και ποια μπορούσαν να επιχειρήσουν.
Με άλλα λόγια, περνάμε από τη γνώση της ύπαρξης, την απογραφή, στην επιχειρησιακή αξιοποίηση δηλ. στη δυνατότητα άσκησης εξουσίας. Ότι δηλαδή κάνει ένας θάλαμος επιχειρήσεων, σήμερα.
Η Αίγινα ως διοικητικό κέντρο
Η Αίγινα υπήρξε το πρώτο οργανωμένο διοικητικό κέντρο του νέου κράτους. Εκεί εγκαθιδρύθηκαν οι πρώτες υπηρεσίες, οργανώθηκε το Πανελλήνιον, λειτούργησαν τα πρώτα σχολεία και ιδρύματα και τέθηκαν τα θεμέλια της κρατικής διοίκησης.
Ήταν, θα λέγαμε, ο χώρος όπου το κράτος άρχισε να αποκτά μορφή. Όμως, η διοίκηση δεν είναι το ίδιο με την εξουσία. Μπορεί να υπάρχουν θεσμοί, αλλά αν δεν υπάρχει η δυνατότητα επιβολής των αποφάσεων, οι θεσμοί παραμένουν γράμμα κενό. Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται το όριο της Αίγινας.
Η Αίγινα, παρά τη σημασία της, δεν ήταν το σημείο όπου βρισκόταν η πραγματική στρατιωτική δύναμη. Δεν ήταν ναυτική βάση, ήταν μόνο η βάση των λίγων Ψαριανών πλοίων και των πυρπολικών υπό τον Κανάρη. Δεν ήταν ο χώρος συγκέντρωσης στόλου, ούτε το κέντρο επιχειρησιακού ελέγχου. Αντίθετα, ο Πόρος ήταν ακριβώς αυτό. Στον Πόρο υπήρχε ο ναύσταθμος, τα πυρομαχικά, τα συνεργεία. Εκεί βρίσκονταν συγκεντρωμένα τα πλοία, υπήρχαν τα πληρώματα και από εκεί μπορούσε να ασκηθεί άμεσος έλεγχος. Εκεί ήταν η «καρδιά» του νέου ναυτικού.
Ο Πόρος ως στρατηγική επιλογή. Γιατί ο Πόρος και γιατί όχι η Αίγινα
Ο Καποδίστριας μέχρι τα τέλη Μαρτίου του 1828 βρίσκεται ακόμη στην Αίγινα, από όπου ασκεί ενεργά τη διοίκηση και δίνει εντολές προς τον στόλο.
Η παρουσία του στον Πόρο αρχίζει σταδιακά από τον Απρίλιο, και εντείνεται τον Ιούνιο, όταν καθίσταται σαφές ότι η οργάνωση του ναυτικού δεν μπορεί να γίνει εξ αποστάσεως και απαιτεί φυσική παρουσία στον ναύσταθμο.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της περιόδου αυτής και ίσως το πιο αποκαλυπτικό για τη φύση του εγχειρήματος που ανέλαβε, είναι η ίδια η προσωπική παρουσία του Ιωάννη Καποδίστρια στον Πόρο.
Στη σημερινή μας αντίληψη, είναι σχεδόν αυτονόητο ότι ένας κυβερνήτης ή μια κυβέρνηση λειτουργεί μέσω μηχανισμών: υπουργείων, υπηρεσιών, αξιωματούχων, ιεραρχιών. Οι αποφάσεις λαμβάνονται σε ένα κέντρο και εφαρμόζονται μέσω ενός διοικητικού πλέγματος που, λίγο ή πολύ, λειτουργεί αυτόνομα.
Το 1828, όμως, τίποτα από αυτά δεν υπήρχε. Δεν υπήρχε σταθερή γραφειοκρατία.
Δεν υπήρχε αξιόπιστη διοικητική αλυσίδα. Δεν υπήρχε σώμα αξιωματικών και υπαξιωματικών, πλήρως ενταγμένο σε κρατική πειθαρχία. Υπήρχαν άνθρωποι. Πρόσωπα. Σχέσεις. Συμφέροντα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η εξουσία δεν μπορούσε να ασκηθεί αφηρημένα. Έπρεπε να είναι παρούσα. Και γι’ αυτό ο Καποδίστριας δεν αρκέστηκε στο να εκδίδει διαταγές από την Αίγινα. Μετέβη ο ίδιος στον Πόρο, και μάλιστα πολλές φορές.
Ο Καποδίστριας στις μετακινήσεις του αυτές, δεν πάει μόνος. Δεν είναι ένας ηγέτης που ταξιδεύει μόνος του για να επιθεωρήσει μια περιοχή. Μαζί του μετακινούνται, έστω και προσωρινά, στενοί συνεργάτες, διοικητικοί υπάλληλοι, αξιωματούχοι του ναυτικού και μέλη της κυβέρνησης. Δεν πρόκειται όμως για μόνιμη εγκατάσταση της κυβέρνησης ή μεταφορά πρωτεύουσας. Πρόκειται για μετακίνηση ενός λειτουργικού πυρήνα εξουσίας, με την Αίγινα να παραμένει διοικητικό κέντρο της Ελληνικής πολιτείας. Πρόκειται κάτι πιο σύνθετο, για τη δημιουργία ενός δεύτερου πόλου, ενός επιχειρησιακού κέντρου, όπου η κυβέρνηση έρχεται σε άμεση επαφή με τα μέσα ισχύος. Στην πράξη, δημιουργείται ένα διπλό κέντρο εξουσίας. Στην Αίγινα βρίσκονται η διοίκηση και θεσμοί ενώ στον Πόρο ο στρατός και ναυτικό.
Ο στενός κυβερνητικός πυρήνας που συνοδεύει τον κυβερνήτη, είναι οι άνθρωποι που συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων, μεταφέρουν εντολές και λειτουργούν ως σύνδεσμοι μεταξύ κυβέρνησης και τοπικών αρχών. Είναι, με τα δεδομένα της εποχής, τα πρώτα στελέχη μιας διοίκησης που ακόμη διαμορφώνεται. Ακολουθούν δε τον Καποδίστρια γιατί η παρουσία τους είναι απαραίτητη στην άμεση εφαρμογή αποφάσεων αλλά και γιατί η εξουσία, σε μεγάλο βαθμό, συγκεντρώνεται γύρω από το πρόσωπο του κυβερνήτη.
Μαζί του μετακινούνται επίσης διοικητικοί υπάλληλοι, γραμματείς και καταγραφείς, άνθρωποι που τηρούν την αλληλογραφία και τα πρακτικά, η παρουσία των οποίων είναι κρίσιμη, για την άμεση εφαρμογή των αποφάσεων.
Στον Πόρο συναντούμε διοικητές των πλοίων, όπως ο Ανδρέας Μιαούλης, κρατικούς λειτουργούς, αξιωματικούς και επιτρόπους, αλλά και ανθρώπους των νησιωτικών ελίτ, όπως εκπροσώπους πλοιοκτητών και τοπικούς παράγοντες. Ο Πόρος από τον Μάιο, γίνεται τόπος συνάντησης της κρατικής εξουσίας με τις προϋπάρχουσες δυνάμεις και ο Καποδίστριας μετακινείται μεταξύ Αίγινας και Πόρου.
Σε αυτό το πλαίσιο, η επιλογή του Πόρου δεν ήταν συγκυριακή. Ο Πόρος αποτελούσε το βασικό ναυτικό κέντρο της εποχής. Εκεί βρισκόταν ο ναύσταθμος, εκεί συγκεντρώνονταν πλοία, εφόδια και ναυτικοί.
Σε αντίθεση με την Αίγινα, που λειτουργούσε ως διοικητικό και πολιτικό κέντρο, ο Πόρος ήταν το σημείο όπου μπορούσε κανείς να παρέμβει άμεσα στη ναυτική ισχύ.
Ένα εύλογο ερώτημα που γεννάται, και ιδιαίτερα στους Αιγινήτες, είναι το εξής: Γιατί ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν παρέμεινε στην Αίγινα ή γιατί ένιωσε την ανάγκη να μετακινηθεί στον Πόρο; Η απάντηση δεν βρίσκεται σε μια αδυναμία της Αίγινας. Βρίσκεται στη φύση του προβλήματος που είχε να αντιμετωπίσει.
Θα μπορούσε, άραγε, να τα κάνει όλα αυτά από την Αίγινα; Θεωρητικά, ναι. Πρακτικά, όχι. Γιατί:
- οι εντολές θα καθυστερούσαν,
- οι πληροφορίες θα αλλοιώνονταν,
- οι συγκρούσεις θα κλιμακώνονταν πριν φτάσουν σε αυτόν και
- κυρίως, η εξουσία θα φαινόταν μακρινή.
Σε μια εποχή όπου η εξουσία δεν είχε ακόμη εδραιωθεί, η απόσταση ισοδυναμούσε με αδυναμία. Η δε ανάγκη της προσωπικής εμπλοκής του Κυβερνήτη, δείχνει και κάτι βαθύτερο. Ότι δεν υπήρχε ακόμη διοικητικός μηχανισμός που να μπορεί να μεταφέρει εντολές αξιόπιστα, να επιβάλει πειθαρχία και να διαχειριστεί συγκρούσεις.
Από τη διοίκηση στην επιβολή
Από την Αίγινα, ο Καποδίστριας μπορούσε να εκδίδει αποφάσεις, να οργανώνει υπηρεσίες και να σχεδιάζει πολιτική, αλλά δεν μπορούσε να ελέγχει άμεσα τον στόλο, να επιβάλλει πειθαρχία στους ναυτικούς, να διαχειρίζεται τις καθημερινές εντάσεις. Αυτό ήταν κρίσιμο, γιατί όπως ήδη είπαμε, το βασικό πρόβλημα δεν ήταν η έλλειψη νόμων, ήταν η έλλειψη ελέγχου.
Έτσι, η μετακίνηση του Καποδίστρια στον Πόρο δεν ήταν εγκατάλειψη της Αίγινας.
Ήταν επέκταση της κρατικής παρουσίας εκεί όπου αυτή δεν έφθανε. Μια συνειδητή κίνηση για να μεταφέρει την πολιτική εξουσία, κοντά στη στρατιωτική ισχύ.
Στον Πόρο, ο Καποδίστριας μπορούσε να λειτουργήσει διαφορετικά. Δεν ήταν πλέον απομακρυσμένος κυβερνήτης. Ήταν παρών και μπορούσε να δει ποια πλοία ήταν πραγματικά διαθέσιμα, να συνομιλήσει με καπεταναίους, να διαπραγματευθεί με πλοιοκτήτες, να αντιμετωπίσει άμεσα συγκρούσεις και να επιβάλει αποφάσεις χωρίς μεσολαβήσεις. Αυτή η αμεσότητα ήταν καθοριστική. Διότι σε ένα περιβάλλον όπου η εξουσία ήταν ακόμη προσωποποιημένη, η φυσική παρουσία ισοδυναμούσε με εξουσία. Ο Καποδίστριας, έπαιρνε προσωπικά ο ίδιος αποφάσεις για μισθούς, για αποστολές και για διορισμούς.
Υπάρχει και ένας ακόμη λόγος, λιγότερο εμφανής αλλά εξίσου σημαντικός. Ο Καποδίστριας δεν μπορούσε να βασιστεί πλήρως στους υφισταμένους του για τη διαχείριση του ναυτικού. Όχι απαραίτητα επειδή ήταν ανίκανοι, αλλά επειδή ανήκαν σε τοπικά δίκτυα, είχαν σχέσεις με πλοιοκτήτες και συχνά επηρεάζονταν από ιδιωτικά συμφέροντα. Επομένως, η παρουσία του στον Πόρο ήταν και ζήτημα ελέγχου, διαφάνειας και αποφυγής παρεμβάσεων. Με απλά λόγια δεν μπορούσε να αφήσει το πιο κρίσιμο ζήτημα του κράτους στα χέρια τρίτων και λειτουργούσε ως «υπερ-υπουργός ναυτικών», όχι από επιλογή, αλλά από ανάγκη.
Η προσπάθεια συγκρότησης κρατικού ναυτικού
Στον Πόρο, ο Καποδίστριας επιχείρησε να δημιουργήσει τον πυρήνα ενός κρατικού ναυτικού. Η προσπάθεια του αυτή, περιελάμβανε τη συγκέντρωση των βασικών πλοίων στον ναύσταθμο, τη θέσπιση διοικητικής ιεραρχίας, την επιβολή πειθαρχίας και κυρίως, τη μισθοδοσία των πληρωμάτων από το κράτος.
Η αλλαγή αυτή ήταν βαθιά. Οι ναυτικοί της Επανάστασης είχαν μάθει να λειτουργούν με όρους ιδιωτικής πρωτοβουλίας, συχνά με βάση τη λεία ή συμφωνίες με πλοιοκτήτες. Τώρα καλούνται να υπακούσουν σε μια απρόσωπη αρχή, το κράτος.
Η παρουσία του Καποδίστρια ως μέσο εξουσίας και ως προσωποποίηση κράτους
Η παρουσία του στον Πόρο δεν ήταν απλώς ως παρουσία «επιθεωρητή», ούτε πήγε για να «δει» τον στόλο. Πήγε για να επιβάλει την ύπαρξη του κράτους.
Στον ναύσταθμο του Πόρου, συναντούσε καπεταναίους, συνομιλούσε με πληρώματα, άκουγε αιτήματα, αλλά και έθετε όρια. Εκεί όπου μέχρι τότε κυριαρχούσε η προσωπική εξουσία του κάθε πλοιοκτήτη ή καπετάνιου, εμφανίζεται τώρα μια νέα αρχή, η Κυβέρνηση. Και αυτή η αρχή δεν εκφραζόταν μέσω εγγράφων. Εκφραζόταν μέσω της φυσικής παρουσίας του κυβερνήτη.
Δεν πρέπει να παραβλέψουμε και την ανθρώπινη διάσταση αυτής της παρουσίας. Ο Καποδίστριας έρχεται σε άμεση επαφή με ανθρώπους που είχαν πολεμήσει επί χρόνια, που είχαν χάσει περιουσίες και που είχαν μάθει να λειτουργούν χωρίς κεντρικό έλεγχο. Δεν ήταν εύκολο να τους ζητήσει να αλλάξουν τρόπο σκέψης από τη μια στιγμή στην άλλη. Η παρουσία του, λοιπόν, λειτουργεί και ως μέσο πειθούς, προσωπικής επιρροής, αλλά και μέσο δημιουργίας εμπιστοσύνης.
Σε τελική ανάλυση, στον Πόρο του 1828 συμβαίνει κάτι πολύ χαρακτηριστικό. Το κράτος δεν υπάρχει ως αφηρημένη έννοια. Υπάρχει στο πρόσωπο του Καποδίστρια. Όταν εκείνος είναι παρών υπάρχει τάξη, υπάρχει κατεύθυνση, υπάρχει εξουσία. Όταν απουσιάζει οι ισορροπίες διαταράσσονται και οι παλαιές δομές επανεμφανίζονται. Αυτό εξηγεί γιατί η παρουσία του ήταν όχι απλώς χρήσιμη, αλλά αναγκαία
Οι αντιδράσεις και οι δυσκολίες
Η μετάβαση αυτή δεν ήταν ομαλή. Πρώτον, υπήρχε το οικονομικό πρόβλημα. Το κράτος ήταν σχεδόν άφραγκο. Η μισθοδοσία των πληρωμάτων ήταν δύσκολη και συχνά ακανόνιστη.
Δεύτερον, υπήρχε το πολιτικό πρόβλημα. Οι νησιώτες πλοιοκτήτες, ιδιαίτερα της Ύδρας, δεν ήταν διατεθειμένοι να απωλέσουν την αυτονομία τους. Θεωρούσαν ότι το κράτος τους όφειλε, όχι ότι μπορούσε να τους επιβάλει όρους.
Τρίτον, υπήρχε το κοινωνικό πρόβλημα. Οι ναύτες και οι καπεταναίοι είχαν διαμορφώσει μια κουλτούρα αυτονομίας που δύσκολα προσαρμοζόταν σε πειθαρχημένη ιεραρχία.
Η δράση του Καποδίστρια στον Πόρο είχε έντονα στοιχεία διαπραγμάτευσης. Δεν μπορούσε να επιβάλει τα πάντα μονομερώς. Το κράτος δεν είχε ακόμη την ισχύ για κάτι τέτοιο. Έπρεπε να πείσει, να συμβιβάσει, να εξισορροπήσει.
Οι πλοιοκτήτες ζητούσαν αποζημιώσεις, μισθούς και αναγνώριση των υπηρεσιών τους, ενώ οι ναύτες ζητούσαν πληρωμή, τροφή και ασφάλεια.
Ο Καποδίστριας έπρεπε να απαντήσει σε όλα αυτά, γνωρίζοντας ότι:
- τα δημόσια ταμεία ήταν σχεδόν άδεια,
- και ότι κάθε παραχώρηση δημιουργούσε προηγούμενο.
Έτσι, η παρουσία του στον Πόρο μετατρέπεται σε μια συνεχή άσκηση ισορροπίας:
ανάμεσα στην ανάγκη επιβολής και στην ανάγκη συνεργασίας.
Οι επισκέψεις του στα πλοία, οι επιθεωρήσεις, οι συναντήσεις με αξιωματικούς δεν ήταν απλές διοικητικές πράξεις. Ήταν πολιτικές πράξεις.
Ο Καποδίστριας δεν περιορίζεται σε διαταγές. Παρίσταται ο ίδιος στον Πόρο, επιθεωρεί, συζητά, διαπραγματεύεται. Η παρουσία του είναι καθοριστική και αυτό δεν είναι απλώς χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του. Είναι ένδειξη της κατάστασης καθώς δεν υπήρχε ακόμη διοικητικός μηχανισμός ικανός να λειτουργήσει αυτόνομα. Έτσι, ο Καποδίστριας επιβεβαίωνε ότι ο στόλος ανήκει πλέον στο κράτος, έδινε κύρος στις εντολές και κυρίως, δημιουργούσε μια νέα πραγματικότητα.
Διότι το κράτος, εκείνη την περίοδο, δεν ήταν ακόμη μια παγιωμένη δομή. Ήταν κάτι που έπρεπε να φαίνεται για να υπάρχει. Αυτό δεν είναι ένδειξη αυταρχισμού, όπως συχνά ερμηνεύεται εκ των υστέρων. Είναι ένδειξη έλλειψης δομών.
Ο Πόρος ως χώρος διαπραγμάτευσης
Ο Πόρος δεν ήταν μόνο χώρος επιβολής. Ήταν και χώρος διαπραγμάτευσης. Εκεί έκανε συναντήσεις με τους ισχυρούς του ναυτικού κόσμου, άκουγε τα αιτήματά τους και προσπαθούσε να βρει ισορροπίες.
Η σημασία του Πόρου δεν περιορίζεται στο ναυτικό. Το 1828 φιλοξενήθηκε μια σημαντική διπλωματική συνάντηση με τους πρεσβευτές των Μεγάλων Δυνάμεων, του Stratford Canning, του Jean-Baptiste Guilleminot και του Pyotr Ivanovich Ribeaupierre.
Εκεί συζητήθηκαν τα όρια και το καθεστώς του νέου κράτους. Ο Πόρος προσέφερε ένα ασφαλές και ελεγχόμενο περιβάλλον για αυτές τις διαπραγματεύσεις, μακριά από πιέσεις και αναταραχές
Σε αντίθεση με την Αίγινα, που λειτουργούσε ως διοικητικό και θεσμικό κέντρο, ο Πόρος λειτούργησε ως στρατιωτικό και διπλωματικό κέντρο.
Στον Πόρο, ο Καποδίστριας δεν οργάνωσε απλώς τον στόλο. Προσπάθησε να επιβάλει την ιδέα ότι υπάρχει κράτος και ότι αυτό το κράτος έχει δικαίωμα να διοικεί.
Η διπλή λογική της διακυβέρνησης
Ο Καποδίστριας μετακινείτο μεταξύ των δύο, ανάλογα με τις ανάγκες. Δεν πρόκειται για αστάθεια, αλλά για ευελιξία. Προσαρμόζεται σε ένα περιβάλλον όπου το κράτος δεν έχει ακόμη σταθερή μορφή. Έτσι, ο Καποδίστριας αναγκάζεται να λειτουργήσει με μια διπλή λογική: από την Αίγινα, οικοδομεί το κράτος και από τον Πόρο, επιβάλλει το κράτος. Οι δύο αυτοί χώροι δεν ανταγωνίζονται. Συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον.
Ένα κράτος σε διαμόρφωση
Το 1828 η Ελλάδα δεν είναι ακόμη κράτος με τη σύγχρονη έννοια. Είναι μια διαδικασία. Ένα εγχείρημα σε εξέλιξη.
Ο Καποδίστριας κινήθηκε ανάμεσα σε δύο κόσμους. Στον κόσμο της Επανάστασης, με τις τοπικές εξουσίες και την ιδιωτική πρωτοβουλία και στον κόσμο του κράτους με νόμους, θεσμούς και κεντρική διοίκηση.
Ο Καποδίστριας δεν εγκατέλειψε ποτέ οριστικά την Αίγινα, ούτε εγκαταστάθηκε μόνιμα στον Πόρο. Αντιθέτως, κατά τη διάρκεια του 1828 κινήθηκε διαρκώς μεταξύ των δύο. Μόνον προς το τέλος του έτους μπορούμε να διαπιστώσουμε μια σταδιακή επανασυγκέντρωση της διοίκησης στην Αίγινα, καθώς μειώνεται η ανάγκη συνεχούς παρουσίας στον Πόρο.
Συνοψίζοντας
Ο Καποδίστριας προσπάθησε να μετατρέψει ιδιωτική ισχύ σε κρατική εξουσία και αυτό ήταν το πιο δύσκολο πράγμα σε μια επανάσταση που μόλις είχε τελειώσει. Η ναυτική πολιτική του Καποδίστρια έβαλε τα θεμέλια του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού και ήταν πρωτοποριακή μεν, αλλά πρόωρη. Η κοινωνία και οι ελίτ δεν ήταν έτοιμες και τα οικονομικά δεν την στήριζαν.
Το πιο σημαντικό μάθημα εκείνης της περιόδου ήταν ότι το κράτος δεν συγκροτείται μόνο με θεσμούς και νόμους, αλλά με τον έλεγχο των μέσων ισχύος και με τη συνεχή προσπάθεια να μετατραπεί η εξουσία από προσωπική σε δημόσια.
Η προσωπική παρουσία του Καποδίστρια στον Πόρο δεν ήταν μια επιλογή στυλ ή χαρακτήρα. Ήταν δομική ανάγκη και ήταν ο μόνος τρόπος για να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ επανάστασης και κράτους, να μετατραπεί η προσωπική εξουσία σε δημόσια και να αποκτήσει η κυβέρνηση πραγματική υπόσταση. Στον Πόρο, ο Καποδίστριας δεν διοικούσε απλώς έναν στόλο. Δημιουργούσε, με την παρουσία του, την ίδια την έννοια της κρατικής εξουσίας.
Η μετακίνηση από την Αίγινα στον Πόρο δεν ήταν αποτέλεσμα επιλογής μεταξύ δύο τόπων. Ήταν αποτέλεσμα ανάγκης. Ήταν μια αναγκαία πράξη πολιτικής. Η Αίγινα προσέφερε θεσμούς, διοίκηση και οργάνωση. Ο Πόρος προσέφερε άμεση επαφή με τη δύναμη, δυνατότητα επιβολής, έλεγχο του ναυτικού. Και ο Καποδίστριας χρειαζόταν και τα δύο.
«Αν η Αίγινα ήταν ο τόπος όπου το κράτος οργανώθηκε, ο Πόρος ήταν ο τόπος όπου το κράτος δοκιμάστηκε στην πράξη, εκεί όπου οι αποφάσεις έπρεπε να υλοποιηθούν και να φανεί η εξουσία.»
Βιβλιογραφία
Βακαλόπουλος Α.Ε., Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τ. Ζ΄.
Γέροντας Παναγιώτης, Μεθ’ Ορμής Ακαθέκτου. Επίτομη Ιστορία του Πολεμικού Ναυτικού 1821 – 1945,εκδόσεις ΓΕΝ
Δερτιλής Γ, Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830–1920, Βιβλιοπωλείο της Εστίας,
Ευαγγελίδης Τρύφων, Ιστορία του Ιωάννου Καποδιστρίου Κυβερνήτου της Ελλάδος (1828-1831), Ζανοουδάκης, Αθήνα, 1894
Θεοφανίδης Ιω. (1932), Ιστορία του Ελληνικού Ναυτικού (Σεπτ. 1824-1826), Αθήναι.
Ιστορία του Ελληνικού έθνους, τόμος ΙΒ, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1979
Κόκκινος, Διονύσιος (1956), Η Ελληνική Επανάσταση, Τόμος Γ΄- σελ. 528 – 533, 534 – 539, 540 – 545, 546 – 548, 549 – 551, 552 – 555, Εκδ. Μέλισσα, Αθήνα.
Κούκκου, Ελένη Ε., Ιωάννης Καποδίστριας, ο άνθρωπος, ο διπλωμάτης, 1800-1828, Αθήνα: Πατάκης, 1978,
Μαζαράκης-Αινιάν Ιωάννης, Το Ναυτικόν του Αγώνος, Αθήνα, 1928.
Σβολόπουλος Κων., Για το έργο και τη δράση εννέα πολιτικών ανδρών, Εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα, 2015
Σίμψας Μάριος, Το Ναυτικό στην Ιστορία των Ελλήνων, Ι. Πέππας και Σια Ο.Ε, Αθήνα, 1982.
Τρικούπης, Σπυρίδων, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τόμος Γ΄, σελ. 96 – 104, 125 – 126, Τυπογραφείον Ταυλόρου και Φραγκίσκου, Λονδίνο, 1860,
Φιλήμων, Ιωάννης, Δοκίμιον ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήνα 1859.
https://imna.gr/καποδίστριας–βουλή–των–ελλήνων–μητρό/
https://methormisakathektou.blog/greek-history/η–ίδρυση–του–εθνικού–στόλου/02/09/2023/
https://www.wikiwand.com/el/articles/Ιωάννης_Καποδίστριας
